پرش به محتوا
ورود | ثبت‌نام
سخنان قصار
  • بدون فخرفروشی شاهد پیروزی را در آغوش بگیر.اچ جکسون براون (کتاب نکته‌های کوچک زندگی)
  • كمتر تلویزیون تماشا كن.اچ جکسون براون (کتاب نکته‌های کوچک زندگی)
  • ستودن بیش از آن چه كه سزاوار است نوعی چاپلوسی، و كمتر از آن،‌ درماندگی یا حسادت است.امام علی (ع)
  • هر گاه خدا بخواهد بنده ای را خوار كند، دانش را از او دور سازد.امام علی (ع)
  • مردم فرزندان دنیا هستند و هیچ كس را بر دوستی مادرش نمی توان سرزنش كرد.امام علی (ع)
  • ماشینی بخر كه سقف آفتابگیر داشه باشد.اچ جکسون براون (کتاب نکته‌های کوچک زندگی)
  • خدا عقل را به انسانی نداد جز آن كه روزی او را با كمك عقل نجات بخشید.امام علی (ع)
  • سعی كن زندگی خوب و پرافتخاری داشته باشی تا بعدها كه به گذشته فكر می كنی از یادآوری آن لذت ببری.اچ جکسون براون (کتاب نکته‌های کوچک زندگی)
  • هنگام ماهیگیری یا پیاده روی دو نوار لاستیكی ضخیم به دور كیف پولت ببند تا از افتادن آن جلوگیری  شود.اچ جکسون براون (کتاب نکته‌های کوچک زندگی)
  • دریك شب سرد كتت را روی دوش همسرت بینداز.اچ جکسون براون (کتاب نکته‌های کوچک زندگی)
  • به خاطر داشته باش چیزی كه مهم است ارزش كالاست نه قیمت روی آن.اچ جکسون براون (کتاب نکته‌های کوچک زندگی)
  • سعی كن درزندگی برنامه مشخصی داشته باشی و هدفت رابدانی. اما اگراتفاق عجیب و غیر منتظره ای هم پیش آمد، ازخودت انعطاف نشان بده.اچ جکسون براون (کتاب نکته‌های کوچک زندگی)
  • وفاداری با خیانت كاران نزد خدا نوعی خیانت، و خیانت به خیانت كاران نزد خدا وفاداری است.امام علی (ع)
  • از دیگران انتظار نداشته باش كه بهترین هدیه ها را به بهترین شكل كادوپیچی كرده و به تو بدهند.اچ جکسون براون (کتاب نکته‌های کوچک زندگی)
  • ای فرزند آدم ! خودت وصی مال خویش باش، امروز به گونه ای عمل كن كه دوست داری پس از مرگت عمل كنند.امام علی (ع)
  • یك پیشنهاد خوب را از هركسی كه باشد بپذیر.اچ جکسون براون (کتاب نکته‌های کوچک زندگی)
  • به كارمندان زیر دستت همانقدراحترام بگذار كه به ارباب رجوع می گذاری.اچ جکسون براون (کتاب نکته‌های کوچک زندگی)
  • ناراحتی های كوچك را با مشكلات بزرگ اشتباه نكن.اچ جکسون براون (کتاب نکته‌های کوچک زندگی)
  • دیدگاههای خود را مورد بررسی و تجدید نظر قرار بده . این تنها چیزی است كه مردم به آن توجه دارند.اچ جکسون براون (کتاب نکته‌های کوچک زندگی)
  • معاملاتت را مكتوب كن. قراردادهای شفاهی اعتباری ندارند.اچ جکسون براون (کتاب نکته‌های کوچک زندگی)
  • از نافرمانی خدا در خلوت ها بپرهیزید، زیرا همان كه گواه است، داوری كند.امام علی (ع)
  • اگر می خواهی كسی را نصیحت كنی، اول خودت به آن عمل كن.اچ جکسون براون (کتاب نکته‌های کوچک زندگی)
  • در تربیت خویش تو را بس كه از آنچه بر دیگران نمی پسندی دوری كنی.امام علی (ع)
  • وقتی به كسی می گویی دوستت دارم این را در عمل نشان بده.اچ جکسون براون (کتاب نکته‌های کوچک زندگی)
  • وقتی می بینی كسی كارهای كوچك را به خوبی انجام می دهد، مسئولیت كارهای بزرگتر را به او واگذاركن.اچ جکسون براون (کتاب نکته‌های کوچک زندگی)
  • وقتی به محل جدیدی نقل مكان می كنی خودت رابه همسایه ها معرفی كن.اچ جکسون براون (کتاب نکته‌های کوچک زندگی)
  • كار اندكی كه ادامه یابد، از كار بسیاری كه از آن به ستوه آیی امیدوار كننده تر است.امام علی (ع)
  • بی نیازی از عذرخواهی، گرامی تر از عذر راستین استامام علی (ع)
  • به فرزندانت فرصت بده  نتایج اعمال خود را ببینند.اچ جکسون براون (کتاب نکته‌های کوچک زندگی)
  • برترین بی نیازی و دارایی، ناامیدی است از آنچه در دست مردم است.امام علی (ع)
  • برای هر كسی در مال او دو شریك است: وارث، و حوادث.امام علی (ع)
  • هر گاه مستحبات به واجبات زیان رساند آن را ترك كنید.امام علی (ع)
  • وقتی خانمی را به خانه اش می رسانی تا وقتی مطمئن نشده ای كه به سلامت وارد خانه اش شده آنجا را ترك نكن.اچ جکسون براون (کتاب نکته‌های کوچک زندگی)
  • سعی كن بیشتر مطالعه كنی.اچ جکسون براون (کتاب نکته‌های کوچک زندگی)
  • سخت ترین گناهان، گناهی است كه گناهكار آن را سبك شماردامام علی (ع)
  • چیز اندك كه با اشتیاق تداوم یابد، بهتر از فراوانی است كه رنج آور باشدامام علی (ع)
  • چمدانهای گرانقیمت به دست نگیر، ممكن است توجه دزدان را به خود جلب كند.اچ جکسون براون (کتاب نکته‌های کوچک زندگی)
  • از فرصت هایی كه برایت پیش می آیند به خوبی استفاده كن.اچ جکسون براون (کتاب نکته‌های کوچک زندگی)
  • سخن بگویید تا شناخته شوید، زیرا كه انسان در زیر زبان خود پنهان است.امام علی (ع)
  • از حرام دنیا چشم پوش، تا خدا زشتی های آن ر ا به تو نمایاند، و غافل مباش كه لحظه ای از تو غفلت نشود.امام علی (ع)
۶ دقیقه مطالعه دسته‌ها: ریاضیجبر

رادیکال چیست؟ ریشه‌ی n‌ام، فرجه‌ی زوج و فرد، دامنه، قوانین ضرب و تقسیم و مثال‌های حل‌شده

مقدمه

مساحت یک زمین مربعی ۴۰۰ متر مربع است؛ ضلعش چقدر است؟ عددی که در خودش ضرب شود و ۴۰۰ بدهد: ۲۰. این عمل — پیدا کردن عددی از روی توانش — ریشه‌گیری است و نماد آن، \( \sqrt{\ } \)، رادیکال نام دارد. این نماد نخستین بار در سال ۱۵۲۵ میلادی در کتاب جبر «Die Coss» نوشته‌ی کریستوف رودولف آلمانی چاپ شد؛ اما خود مفهوم بسیار قدیمی‌تر است و ریاضی‌دانان دوره‌ی اسلامی آن را «جذر» (به معنای ریشه) می‌نامیدند — واژه‌ای که هنوز در فارسی برای ریشه‌ی دوم به کار می‌رود.

پیش‌نیازها

تعریف دقیق

تعریف رسمی: فرض کنید \( n \geq 2 \) عددی طبیعی باشد.

  • اگر \( n \) فرد باشد، برای هر عدد حقیقی \( a \)، عدد \( \sqrt[n]{a} \) تنها عدد حقیقی \( b \) است که \( b^n=a \).
  • اگر \( n \) زوج باشد و \( a \geq 0 \)، عدد \( \sqrt[n]{a} \) تنها عدد نامنفی \( b \) است که \( b^n=a \). برای \( a < 0 \) ریشه‌ی زوج در اعداد حقیقی تعریف نمی‌شود.

در نماد \( \sqrt[n]{a} \)، عدد \( n \) فرجه و \( a \) عبارت زیر رادیکال است. ریشه‌ی دوم (فرجه‌ی ۲) را «جذر» می‌گویند و فرجه‌اش را نمی‌نویسند.

تعریف شهودی: توان، عدد را «بالا می‌برد» و رادیکال آن را «پایین می‌آورد». \( \sqrt[3]{125} \) می‌پرسد: کدام عدد سه بار در خودش ضرب شده تا ۱۲۵ شده است؟ جواب ۵.

مفاهیم اصلی

ریشه‌ی اصلی: چرا \( \sqrt{9}=3 \) و نه \( \pm 3 \)؟

معادله‌ی \( x^2=9 \) دو جواب دارد: \( 3 \) و \( -3 \). اما نماد \( \sqrt{9} \) فقط به یکی از آن‌ها — جواب نامنفی — اشاره می‌کند تا یک عدد مشخص باشد و بتوان با آن محاسبه کرد. به این عدد ریشه‌ی اصلی می‌گویند. به همین دلیل جواب‌های \( x^2=9 \) را به شکل \( x=\pm\sqrt{9}=\pm 3 \) می‌نویسیم: علامت \( \pm \) را خودمان اضافه می‌کنیم.

فرجه‌ی زوج و فرد

فرجه‌ی فرد (مثلاً ۳)فرجه‌ی زوج (مثلاً ۲ و ۴)
عبارت زیر رادیکال منفیتعریف شده: \( \sqrt[3]{-27}=-3 \)در اعداد حقیقی تعریف نشده: \( \sqrt{-4} \)
علامت حاصلهم‌علامت عبارت زیر رادیکالهمیشه نامنفی
\( \sqrt[n]{a^n} \)\( a \)\( |a| \)

قضایا و ویژگی‌ها

۱. رادیکال و قدرمطلق

صورت: برای هر عدد حقیقی \( a \): \( \sqrt{a^2}=|a| \)، و به‌طور کلی برای فرجه‌ی زوج \( \sqrt[n]{a^n}=|a| \).

اثبات: \( |a| \) نامنفی است و \( |a|^2=a^2 \). طبق تعریف، \( \sqrt{a^2} \) تنها عدد نامنفی است که مربعش \( a^2 \) است؛ پس برابر \( |a| \) است. مثال: \( \sqrt{(-5)^2}=\sqrt{25}=5=|-5| \).

۲. قانون ضرب و تقسیم

صورت: اگر \( \sqrt[n]{a} \) و \( \sqrt[n]{b} \) تعریف شده باشند (برای فرجه‌ی زوج: \( a,b \geq 0 \)):

$$ \sqrt[n]{ab}=\sqrt[n]{a}\,\sqrt[n]{b},\qquad \sqrt[n]{\frac{a}{b}}=\frac{\sqrt[n]{a}}{\sqrt[n]{b}}\quad (b \neq 0) $$

اثبات: \( \left(\sqrt[n]{a}\,\sqrt[n]{b}\right)^n=\left(\sqrt[n]{a}\right)^n\left(\sqrt[n]{b}\right)^n=ab \)، و حاصل‌ضرب دو عدد نامنفی، نامنفی است؛ پس طبق تعریف همان \( \sqrt[n]{ab} \) است.

چرا شرط لازم است؟ \( \sqrt{(-4)(-9)}=\sqrt{36}=6 \)، اما \( \sqrt{-4}\,\sqrt{-9} \) در اعداد حقیقی تعریف نشده است.

۳. رادیکال روی جمع پخش نمی‌شود

\( \sqrt{9+16}=\sqrt{25}=5 \)، در حالی که \( \sqrt{9}+\sqrt{16}=7 \). در حالت کلی برای \( a,b > 0 \) داریم \( \sqrt{a+b} < \sqrt{a}+\sqrt{b} \).

۴. یکنوایی

برای \( 0 \leq a < b \): \( \sqrt[n]{a} < \sqrt[n]{b} \). این ویژگی برای تخمین رادیکال‌ها و مقایسه‌ی آن‌ها کاربرد دارد.

مثال‌های حل‌شده

مثال ۱: محاسبه‌ی ریشه‌ها

$$ \sqrt{144}=12,\qquad \sqrt[3]{-64}=-4,\qquad \sqrt[4]{81}=3,\qquad \sqrt[5]{\frac{1}{32}}=\frac{1}{2} $$

مثال ۲: تخمین

\( \sqrt{50} \) بین کدام دو عدد صحیح متوالی است؟

چون \( 49 < 50 < 64 \)، طبق یکنوایی \( 7 < \sqrt{50} < 8 \)، و چون ۵۰ به ۴۹ نزدیک‌تر است، \( \sqrt{50} \) کمی بیشتر از ۷ است (در واقع حدود ۷٫۰۷).

مثال ۳: قدرمطلق

عبارت \( \sqrt{x^2-6x+9} \) را ساده کنید.

$$ \sqrt{x^2-6x+9}=\sqrt{(x-3)^2}=|x-3| $$

پس برای \( x \geq 3 \) برابر \( x-3 \) و برای \( x < 3 \) برابر \( 3-x \) است.

مثال ۴: استفاده از قانون ضرب

حاصل \( \sqrt{8}\cdot\sqrt{18} \) و \( \dfrac{\sqrt[3]{54}}{\sqrt[3]{2}} \) را بیابید.

$$ \sqrt{8 \cdot 18}=\sqrt{144}=12,\qquad \sqrt[3]{\frac{54}{2}}=\sqrt[3]{27}=3 $$

مثال ۵: دامنه‌ی عبارت رادیکالی

عبارت \( \sqrt{6-2x}+\sqrt[3]{x-5} \) برای چه مقادیری از \( x \) تعریف شده است؟

رادیکال فرجه‌ی سوم برای همه‌ی \( x \) تعریف شده است. فرجه‌ی دوم شرط \( 6-2x \geq 0 \) را لازم دارد، یعنی \( x \leq 3 \). دامنه: \( (-\infty,3] \).

مثال ۶: یک تله

آیا \( \sqrt{(-3)^2}=-3 \)؟

خیر. \( \sqrt{(-3)^2}=\sqrt{9}=3 \). قانون \( \sqrt{a^2}=a \) فقط برای \( a \geq 0 \) درست است؛ قانون کلی \( \sqrt{a^2}=|a| \) است.

کاربردها

  • هندسه: ضلع مربع از روی مساحت، قطر مربع \( a\sqrt{2} \) و ارتفاع مثلث متساوی‌الاضلاع \( \frac{\sqrt{3}}{2}a \).
  • قضیه‌ی فیثاغورس و فاصله: \( c=\sqrt{a^2+b^2} \).
  • آمار: انحراف معیار، جذر واریانس است.
  • فیزیک: سرعت سقوط آزاد از ارتفاع \( h \)، \( v=\sqrt{2gh} \).
  • اعداد گنگ: \( \sqrt{2} \) نخستین نمونه‌ی شناخته‌شده‌ی اعداد گنگ است.

اشتباهات رایج

  • نوشتن \( \sqrt{16}=\pm 4 \)؛ ریشه‌ی اصلی فقط ۴ است.
  • \( \sqrt{x^2}=x \) برای همه‌ی \( x \)؛ درست: \( |x| \).
  • \( \sqrt{a+b}=\sqrt{a}+\sqrt{b} \).
  • تصور این‌که \( \sqrt[3]{-8} \) تعریف نشده است؛ ریشه‌ی فرد عدد منفی، منفی است.
  • اعمال قانون ضرب روی دو عدد منفی زیر رادیکال با فرجه‌ی زوج.

نکات مهم

  • برای فرجه‌ی زوج همیشه دو چیز را بررسی کنید: نامنفی بودن عبارت زیر رادیکال (دامنه) و نامنفی بودن حاصل.
  • جذر اعداد ۱ تا ۲۰ به توان دو و ریشه‌ی سوم مکعب‌های ۱ تا ۱۰ را به خاطر بسپارید؛ ساده‌سازی را بسیار سریع می‌کند.
  • هر رادیکال را می‌توان به‌صورت توان کسری نوشت: \( \sqrt[n]{a}=a^{1/n} \).

جمع‌بندی

ریشه‌ی \( n \)‌ام عدد \( a \) عددی است که توان \( n \)‌امش \( a \) باشد. برای فرجه‌ی فرد این عدد برای همه‌ی اعداد حقیقی وجود دارد و یکتاست؛ برای فرجه‌ی زوج فقط برای اعداد نامنفی تعریف می‌شود و همیشه ریشه‌ی نامنفی (ریشه‌ی اصلی) منظور است. رادیکال روی ضرب و تقسیم پخش می‌شود (با شرط تعریف شدن) اما روی جمع نه، و \( \sqrt{a^2} \) برابر \( |a| \) است.

موضوعات مرتبط

منابع

  • OpenStax، Intermediate Algebra 2e — 8.1 Simplify Expressions with Roots. ریشه‌ی \( n \)‌ام، فرجه‌ی زوج و فرد، تخمین رادیکال و \( \sqrt[n]{a^n}=|a| \) برای فرجه‌ی زوج.
    مشاهده منبع
    تاریخ بررسی: ۱۲ آبان ۱۴۰۵
  • OpenStax، College Algebra 2e — 1.3 Radicals and Rational Exponents. ریشه‌ی اصلی و قوانین ضرب و تقسیم رادیکال برای اعداد نامنفی.
    مشاهده منبع
    تاریخ بررسی: ۱۲ آبان ۱۴۰۵
  • Wikipedia، Radical symbol. پیشینه‌ی نماد رادیکال و نخستین کاربرد چاپی آن.
    مشاهده منبع
    تاریخ بررسی: ۱۲ آبان ۱۴۰۵

نظرات (۰)

هنوز نظری ثبت نشده است. اولین نفر باشید!

نوشتن نظر

رادیکال چیست؟ ریشه‌ی n‌ام، فرجه‌ی زوج و فرد، دامنه، قوانین ضرب و تقسیم و مثال‌های حل‌شده — https://rayeshmand.ir/article/radicals

دسته بندی مقالات