پرش به محتوا
ورود | ثبت‌نام
سخنان قصار
  • هر گاه خدا بخواهد بنده ای را خوار كند، دانش را از او دور سازد.امام علی (ع)
  • كار اندكی كه ادامه یابد، از كار بسیاری كه از آن به ستوه آیی امیدوار كننده تر است.امام علی (ع)
  • كمتر تلویزیون تماشا كن.اچ جکسون براون (کتاب نکته‌های کوچک زندگی)
  • بسا سخن كه از حملة مسلحانه كارگر تر استامام علی (ع)
  • یادت باشد هرچه بیشتر بدانی كمتر خواهی ترسید.اچ جکسون براون (کتاب نکته‌های کوچک زندگی)
  • از دیگران انتظار نداشته باش كه بهترین هدیه ها را به بهترین شكل كادوپیچی كرده و به تو بدهند.اچ جکسون براون (کتاب نکته‌های کوچک زندگی)
  • وقتی به دیدن دوست بیمار خود می روی به یاد داشته باش كه امید دادن وتقویت افكار مثبت برای او قویترین داروست.اچ جکسون براون (کتاب نکته‌های کوچک زندگی)
  • به یك دانش آموز نیازمند كمك كن تا در اردوهای تابستانی شركت كند.اچ جکسون براون (کتاب نکته‌های کوچک زندگی)
  • هم نشین بی خرد مباش، كه كار زشت خود را زیبا جلوه داده، دوست دارد تو همانند او باشیامام علی (ع)
  • با آن كس كه تو را سخن آموخت به درشتی سخن مگو، و با كسی كه راه نیكو سخن گفتن به تو آموخت، لاف بلاغت مزن.امام علی (ع)
  • وقتی به كسی می گویی دوستت دارم این را در عمل نشان بده.اچ جکسون براون (کتاب نکته‌های کوچک زندگی)
  • سعی كن ازآن افرادی نباشی كه می گویند: ((آماده ، هدف ، آتش ))اچ جکسون براون (کتاب نکته‌های کوچک زندگی)
  • افكار محرمانه ات را مخفی نگهدار.اچ جکسون براون (کتاب نکته‌های کوچک زندگی)
  • در دبیرستان طوری رفتار كن كه روز جشن فارغ التحصیلی اجرای برنامه ها را به محول كنند.اچ جکسون براون (کتاب نکته‌های کوچک زندگی)
  • معاملاتت را مكتوب كن. قراردادهای شفاهی اعتباری ندارند.اچ جکسون براون (کتاب نکته‌های کوچک زندگی)
  • وقتی فردی را كه مشتاق دیدارش بودی ملاقات كردی لبخند بزن خودت را معرفی كن و بگو: تا به حال سعادت دیدارشما را نداشته ام.اچ جکسون براون (کتاب نکته‌های کوچک زندگی)
  • یك پیشنهاد خوب را از هركسی كه باشد بپذیر.اچ جکسون براون (کتاب نکته‌های کوچک زندگی)
  • تقوا در رأس همة ارزش های اخلاقی است.امام علی (ع)
  • مردم فرزندان دنیا هستند و هیچ كس را بر دوستی مادرش نمی توان سرزنش كرد.امام علی (ع)
  • به كارمندان زیر دستت همانقدراحترام بگذار كه به ارباب رجوع می گذاری.اچ جکسون براون (کتاب نکته‌های کوچک زندگی)
  • وقتی شانس به سراغت می آید ازآن به گرمی استقبال كن.اچ جکسون براون (کتاب نکته‌های کوچک زندگی)
  • از نافرمانی خدا در خلوت ها بپرهیزید، زیرا همان كه گواه است، داوری كند.امام علی (ع)
  • بدون فخرفروشی شاهد پیروزی را در آغوش بگیر.اچ جکسون براون (کتاب نکته‌های کوچک زندگی)
  • وقتی غذای نذری را تقسیم می كنی ، اول به كسی كه آن را پخته تعارف كن.اچ جکسون براون (کتاب نکته‌های کوچک زندگی)
  • در تربیت خویش تو را بس كه از آنچه بر دیگران نمی پسندی دوری كنی.امام علی (ع)
  • وقتی چیزی را می بینی كه خیلی دلت می خواهد مال تو باشد به خاطر مقدار كمی پول آن را از دست نده.اچ جکسون براون (کتاب نکته‌های کوچک زندگی)
  • به خاطرداشته باش كه گاهی اوقات سكوت بهترین پاسخ است .اچ جکسون براون (کتاب نکته‌های کوچک زندگی)
  • به مردمی كه شغل دشواری دارند بیشتر احترام بگذار.اچ جکسون براون (کتاب نکته‌های کوچک زندگی)
  • وقتی می گویی متاسفم به چشمان طرف مقابل نگاه كن.اچ جکسون براون (کتاب نکته‌های کوچک زندگی)
  • هركز با كسی كه سابقه به دادگاه كشیدن مردم را دارد معامله نكن.اچ جکسون براون (کتاب نکته‌های کوچک زندگی)
  • هر وقت فرصت كردی ، دست فرزندت را در دست بگیر،به زودی زمانی خواهد رسید كه او اجازه این كار را به تو نخواهد داد.اچ جکسون براون (کتاب نکته‌های کوچک زندگی)
  • وقتی در كاری شكست می خوری عذر و بهانه نیاور.اچ جکسون براون (کتاب نکته‌های کوچک زندگی)
  • هنگام ماهیگیری یا پیاده روی دو نوار لاستیكی ضخیم به دور كیف پولت ببند تا از افتادن آن جلوگیری  شود.اچ جکسون براون (کتاب نکته‌های کوچک زندگی)
  • دائما درانتظار رسیدن الهامات نوید بخش نباش ، تو تلاش كن ، آنها خود به سراغت خواهند آمد.اچ جکسون براون (کتاب نکته‌های کوچک زندگی)
  • ماشینی بخر كه سقف آفتابگیر داشه باشد.اچ جکسون براون (کتاب نکته‌های کوچک زندگی)
  • هنگامی كه توانایی فزونی یابد، شهوت كاستی گیرد.امام علی (ع)
  • سعی كن از فنجان ، بشقاب و به طوركلی ظروف پلاستیكی كمتر استفاده كنی.اچ جکسون براون (کتاب نکته‌های کوچک زندگی)
  • پیش از ازدواج حداقل شش ماه با همسرت نامزد باش .اچ جکسون براون (کتاب نکته‌های کوچک زندگی)
  • فكرنكن مردمی كه درحرفه خود بالاترین مقام را دارند همه چیز را می دانند.اچ جکسون براون (کتاب نکته‌های کوچک زندگی)
  • هر كس با حق در افتاد نابود شد.امام علی (ع)
۵ دقیقه مطالعه دسته‌ها: ریاضیجبر

توان‌های کسری؛ تعریف a به توان m/n، تبدیل به رادیکال، قوانین و مثال‌های حل‌شده

مقدمه

در گام‌بندی متداول موسیقی غربی (اعتدال مساوی)، یک اکتاو به ۱۲ نیم‌پرده‌ی برابر تقسیم می‌شود و فرکانس نت‌ها در هر اکتاو دو برابر می‌شود. پس نسبت فرکانس دو نیم‌پرده‌ی متوالی عددی است که اگر ۱۲ بار در خودش ضرب شود، ۲ بدهد: \( \sqrt[12]{2} \approx 1.0595 \). نوشتن این عدد به شکل \( 2^{1/12} \) فقط یک نماد دیگر نیست؛ به ما اجازه می‌دهد بگوییم هفت نیم‌پرده نسبت \( 2^{7/12} \approx 1.498 \) دارد — تقریباً همان نسبت ۳ به ۲ فاصله‌ی پنجم. این مثال نشان می‌دهد که توان کسری، رادیکال‌ها را با همه‌ی قدرت قوانین توان در اختیار ما می‌گذارد.

پیش‌نیازها

تعریف دقیق

تعریف رسمی: برای عدد حقیقی \( a > 0 \)، عدد صحیح \( m \) و عدد طبیعی \( n \geq 2 \):

$$ a^{1/n}=\sqrt[n]{a},\qquad a^{m/n}=\left(\sqrt[n]{a}\right)^m=\sqrt[n]{a^m} $$

مخرج کسر، فرجه و صورت آن، توان را مشخص می‌کند.

چرا این تعریف؟ اگر بخواهیم قانون \( (a^p)^q=a^{pq} \) برای کسرها هم برقرار باشد، باید \( \left(a^{1/n}\right)^n=a^{1}=a \). یعنی \( a^{1/n} \) عددی است که توان \( n \)‌امش \( a \) است — همان \( \sqrt[n]{a} \). سپس \( a^{m/n}=\left(a^{1/n}\right)^m \).

مفاهیم اصلی

  • دو ترتیب محاسبه: \( a^{m/n} \) را می‌توان «اول ریشه، بعد توان» یا «اول توان، بعد ریشه» حساب کرد. اولی معمولاً اعداد کوچک‌تری می‌دهد: \( 32^{3/5}=\left(\sqrt[5]{32}\right)^3=2^3=8 \).
  • توان کسری منفی: \( a^{-m/n}=\dfrac{1}{a^{m/n}} \).
  • شرط پایه: برای پایه‌ی منفی، توان کسری فقط وقتی معنا دارد که مخرج (پس از ساده کردن کسر) فرد باشد، و حتی آن‌جا هم قوانین توان می‌توانند تناقض بسازند؛ به همین دلیل در تعریف عمومی \( a > 0 \) فرض می‌شود.

قوانین

برای \( a,b > 0 \) و اعداد گویای \( p \) و \( q \)، همه‌ی قوانین توان صحیح برقرار می‌مانند:

$$ a^p a^q=a^{p+q},\qquad \frac{a^p}{a^q}=a^{p-q},\qquad (a^p)^q=a^{pq},\qquad (ab)^p=a^p b^p $$

چرا شرط \( a > 0 \) لازم است؟

اگر قوانین را برای پایه‌ی منفی به کار ببریم، به تناقض می‌رسیم:

$$ -2=(-8)^{1/3}=(-8)^{2/6}=\sqrt[6]{(-8)^2}=\sqrt[6]{64}=2 $$

اشکال در گام دوم است: کسرهای \( \frac{1}{3} \) و \( \frac{2}{6} \) برابرند، ولی برای پایه‌ی منفی، تعریف \( a^{m/n} \) به شکل نوشتن کسر بستگی پیدا می‌کند. در کتاب‌های درسی هم به همین دلیل توان کسری را برای پایه‌ی منفی به کار نمی‌برند و \( \sqrt[3]{-8}=-2 \) را با نماد رادیکال می‌نویسند.

مثال‌های حل‌شده

مثال ۱: محاسبه‌ی عددی

حاصل \( 16^{3/4} \)، \( 27^{-2/3} \) و \( \left(\frac{9}{25}\right)^{1/2} \) را بیابید.

$$ 16^{3/4}=\left(\sqrt[4]{16}\right)^3=2^3=8,\qquad 27^{-2/3}=\frac{1}{\left(\sqrt[3]{27}\right)^2}=\frac{1}{9},\qquad \left(\frac{9}{25}\right)^{1/2}=\frac{3}{5} $$

مثال ۲: تبدیل رادیکال به توان کسری

عبارت \( \sqrt{x} \cdot \sqrt[3]{x} \) را به‌صورت یک رادیکال بنویسید (\( x > 0 \)).

$$ x^{1/2} \cdot x^{1/3}=x^{1/2+1/3}=x^{5/6}=\sqrt[6]{x^5} $$

بدون توان کسری، ضرب دو رادیکال با فرجه‌های متفاوت دشوار بود.

مثال ۳: ساده‌سازی با چند متغیر

عبارت \( \left(x^{2/3}y^{-1/2}\right)^6 \) را ساده کنید.

$$ x^{\frac{2}{3} \cdot 6}\,y^{-\frac{1}{2} \cdot 6}=x^4y^{-3}=\frac{x^4}{y^3} $$

مثال ۴: رادیکال تودرتو

\( \sqrt{a\sqrt{a}} \) را به‌صورت توان \( a \) بنویسید (\( a > 0 \)).

$$ \sqrt{a \cdot a^{1/2}}=\left(a^{3/2}\right)^{1/2}=a^{3/4} $$

مثال ۵: تقسیم با توان‌های کسری

عبارت \( \dfrac{8^{2/3} \cdot 4^{-1/2}}{2^{-3}} \) را محاسبه کنید.

همه را به پایه‌ی ۲ می‌بریم: \( 8^{2/3}=2^2 \)، \( 4^{-1/2}=2^{-1} \).

$$ \frac{2^2 \cdot 2^{-1}}{2^{-3}}=2^{2-1+3}=2^4=16 $$

مثال ۶: حل معادله

معادله‌ی \( x^{3/2}=27 \) را برای \( x > 0 \) حل کنید.

دو طرف را به توان \( \frac{2}{3} \) (معکوس \( \frac{3}{2} \)) می‌رسانیم:

$$ x=\left(x^{3/2}\right)^{2/3}=27^{2/3}=\left(\sqrt[3]{27}\right)^2=9 $$

بررسی: \( 9^{3/2}=\left(\sqrt{9}\right)^3=27 \) ✓.

کاربردها

  • موسیقی: نسبت فرکانس نیم‌پرده \( 2^{1/12} \) (مقدمه).
  • نرخ رشد میانگین: اگر سرمایه‌ای در ۵ سال ۲ برابر شود، نرخ رشد سالانه‌ی متوسط \( 2^{1/5}-1 \approx 14.9\% \) است.
  • قانون سوم کپلر: دوره‌ی تناوب مدار متناسب با \( r^{3/2} \) است.
  • زیست‌شناسی: قانون کلایبر می‌گوید نرخ سوخت‌وساز جانوران تقریباً با \( M^{3/4} \) (توان سه‌چهارم جرم) متناسب است.

اشتباهات رایج

  • جابه‌جا کردن صورت و مخرج: \( 8^{2/3} \) یعنی ریشه‌ی سوم به توان دو، نه ریشه‌ی دوم به توان سه.
  • تفسیر توان کسری به‌صورت ضرب: \( 9^{1/2}=4.5 \) غلط است؛ درست: ۳.
  • تبدیل توان منفی به عدد منفی: \( 4^{-1/2}=-2 \) غلط است؛ درست: \( \frac{1}{2} \).
  • به‌کار بردن قوانین توان کسری برای پایه‌ی منفی (تناقض بالا).

نکات مهم

  • برای محاسبه‌ی دستی، اول ریشه بگیرید و بعد به توان برسانید.
  • برای ساده‌سازی عبارت‌هایی با رادیکال‌های مختلف، همه را به توان کسری تبدیل کنید، قوانین توان را اعمال کنید و در پایان در صورت لزوم به رادیکال برگردید.
  • کسر توان را پیش از محاسبه ساده کنید: \( a^{4/6}=a^{2/3} \) (برای \( a > 0 \)).

جمع‌بندی

توان کسری \( a^{m/n} \) یعنی ریشه‌ی \( n \)‌ام \( a \) به توان \( m \). این تعریف تنها انتخاب سازگار با قوانین توان است و به ما اجازه می‌دهد رادیکال‌ها را مثل توان‌های معمولی ضرب، تقسیم و ساده کنیم. شرط \( a > 0 \) را جدی بگیرید: برای پایه‌های منفی از نماد رادیکال استفاده کنید.

موضوعات مرتبط

منابع

  • OpenStax، Intermediate Algebra 2e — 8.3 Simplify Rational Exponents. تعریف \( a^{1/n} \) و \( a^{m/n} \)، و به‌کارگیری قوانین توان.
    مشاهده منبع
    تاریخ بررسی: ۱۲ آبان ۱۴۰۵
  • OpenStax، College Algebra 2e — 1.3 Radicals and Rational Exponents. توان گویا با کسر ساده‌شده و فرجه‌ی مثبت، و شرط پایه برای فرجه‌ی زوج.
    مشاهده منبع
    تاریخ بررسی: ۱۲ آبان ۱۴۰۵

نظرات (۰)

هنوز نظری ثبت نشده است. اولین نفر باشید!

نوشتن نظر

توان‌های کسری؛ تعریف a به توان m/n، تبدیل به رادیکال، قوانین و مثال‌های حل‌شده — https://rayeshmand.ir/article/rational-exponents

دسته بندی مقالات