مقدمه
آیا \( \sqrt{12}+\sqrt{27} \) با \( 5\sqrt{3} \) برابر است؟ با ماشینحساب باید دو عدد اعشاری طولانی را مقایسه کنید و باز هم مطمئن نیستید؛ اما با سادهسازی، \( \sqrt{12}=2\sqrt{3} \) و \( \sqrt{27}=3\sqrt{3} \)، پس جمعشان دقیقاً \( 5\sqrt{3} \) است. سادهسازی رادیکال یعنی نوشتن رادیکالها به یک شکل استاندارد تا بتوان آنها را دقیق مقایسه، جمع و ضرب کرد — مهارتی که در حل معادلهی درجه دوم، مثلثات و هندسه مدام به آن نیاز داریم.
پیشنیازها
تعریف: سادهترین شکل رادیکال
یک عبارت رادیکالی با فرجهی \( n \) در سادهترین شکل است اگر:
- عبارت زیر رادیکال هیچ عاملی به شکل \( k^n \) (توان \( n \)ام کامل، غیر از ۱) نداشته باشد؛
- زیر رادیکال کسری وجود نداشته باشد؛
- در مخرج رادیکالی وجود نداشته باشد؛
- فرجه تا حد امکان کوچک باشد (مثلاً \( \sqrt[4]{9}=\sqrt{3} \)).
مفاهیم اصلی
- بیرون آوردن از زیر رادیکال: بر اساس قانون ضرب، \( \sqrt[n]{k^n m}=k\sqrt[n]{m} \) (برای \( k \geq 0 \) در فرجهی زوج).
- رادیکالهای متشابه: رادیکالهایی با فرجهی یکسان و عبارت زیر رادیکال یکسان، مثل \( 2\sqrt{5} \) و \( -7\sqrt{5} \). فقط اینها را میتوان مانند جملههای متشابه جمع کرد.
- گویا کردن مخرج: ضرب صورت و مخرج در عبارتی مناسب تا رادیکال از مخرج حذف شود.
- مزدوج: مزدوج \( a+\sqrt{b} \) عبارت \( a-\sqrt{b} \) است و حاصلضرب آنها \( a^2-b \) بدون رادیکال است.
قواعد و فرمولها
$$ \sqrt[n]{a^n b}=a\sqrt[n]{b},\qquad p\sqrt[n]{x}+q\sqrt[n]{x}=(p+q)\sqrt[n]{x} $$
$$ \frac{a}{\sqrt{b}}=\frac{a\sqrt{b}}{b},\qquad \frac{a}{c+\sqrt{b}}=\frac{a\,(c-\sqrt{b})}{c^2-b} $$
توضیح فرمول مزدوج: طبق اتحاد مزدوج \( (c+\sqrt{b})(c-\sqrt{b})=c^2-(\sqrt{b})^2=c^2-b \)؛ رادیکال از بین میرود. برای فرجهی سوم از اتحاد چاق و لاغر استفاده میشود: \( (a-b)(a^2+ab+b^2)=a^3-b^3 \).
روش گامبهگام سادهسازی
- عبارت زیر رادیکال را به عاملهای اول (و توانهای متغیرها) تجزیه کنید.
- عاملها را در گروههای \( n \)تایی (برای فرجهی \( n \)) جمع کنید؛ هر گروه یک عامل بیرون رادیکال میدهد.
- آنچه باقی میماند زیر رادیکال بماند.
- رادیکالهای متشابه را جمع کنید.
- اگر مخرج رادیکال دارد، آن را گویا کنید.
مثالهای حلشده
مثال ۱: بیرون آوردن عاملها
\( \sqrt{72} \) و \( \sqrt{50x^3y^4} \) را ساده کنید (\( x \geq 0 \)).
$$ \sqrt{72}=\sqrt{36 \cdot 2}=6\sqrt{2},\qquad \sqrt{50x^3y^4}=\sqrt{25x^2y^4 \cdot 2x}=5xy^2\sqrt{2x} $$
(\( y^2 \) همیشه نامنفی است، پس قدرمطلق لازم نیست.)
مثال ۲: ریشهی سوم
\( \sqrt[3]{54} \) و \( \sqrt[3]{-16a^4} \) را ساده کنید.
$$ \sqrt[3]{27 \cdot 2}=3\sqrt[3]{2},\qquad \sqrt[3]{-8a^3 \cdot 2a}=-2a\sqrt[3]{2a} $$
مثال ۳: جمع رادیکالهای متشابه
حاصل \( 3\sqrt{12}+5\sqrt{27}-\sqrt{48} \) را بیابید.
$$ 3(2\sqrt{3})+5(3\sqrt{3})-4\sqrt{3}=6\sqrt{3}+15\sqrt{3}-4\sqrt{3}=17\sqrt{3} $$
بدون سادهسازی اولیه، این سه رادیکال متشابه به نظر نمیرسیدند.
مثال ۴: ضرب رادیکالها
حاصل \( (2+\sqrt{3})(5-2\sqrt{3}) \) را بیابید.
$$ 10-4\sqrt{3}+5\sqrt{3}-2 \cdot 3=4+\sqrt{3} $$
مثال ۵: گویا کردن مخرج تکجملهای
\( \dfrac{6}{\sqrt{3}} \) و \( \dfrac{5}{\sqrt[3]{2}} \) را گویا کنید.
$$ \frac{6}{\sqrt{3}} \cdot \frac{\sqrt{3}}{\sqrt{3}}=\frac{6\sqrt{3}}{3}=2\sqrt{3},\qquad \frac{5}{\sqrt[3]{2}} \cdot \frac{\sqrt[3]{4}}{\sqrt[3]{4}}=\frac{5\sqrt[3]{4}}{\sqrt[3]{8}}=\frac{5\sqrt[3]{4}}{2} $$
توجه کنید که برای ریشهی سوم باید در \( \sqrt[3]{4} \) ضرب کنیم (نه \( \sqrt[3]{2} \)) تا زیر رادیکال مکعب کامل ۸ شود.
مثال ۶: گویا کردن با مزدوج
\( \dfrac{4}{3-\sqrt{5}} \) را گویا کنید.
$$ \frac{4}{3-\sqrt{5}} \cdot \frac{3+\sqrt{5}}{3+\sqrt{5}}=\frac{4(3+\sqrt{5})}{9-5}=3+\sqrt{5} $$
مثال ۷ (دشوارتر): کسر با رادیکال در صورت و مخرج
\( \dfrac{\sqrt{7}+\sqrt{2}}{\sqrt{7}-\sqrt{2}} \) را ساده کنید.
$$ \frac{(\sqrt{7}+\sqrt{2})^2}{7-2}=\frac{7+2\sqrt{14}+2}{5}=\frac{9+2\sqrt{14}}{5} $$
کاربردها
- فرمول ریشههای معادلهی درجه دوم: جوابهایی مثل \( \frac{-2 \pm \sqrt{48}}{4} \) به \( \frac{-1 \pm 2\sqrt{3}}{2} \) ساده میشوند.
- مثلثات: مقادیری مانند \( \sin 45^\circ=\frac{1}{\sqrt{2}}=\frac{\sqrt{2}}{2} \).
- حسابان: رفع ابهام در حدهایی مثل \( \lim_{x \to 0}\frac{\sqrt{x+1}-1}{x} \) با ضرب در مزدوج.
- هندسه: بیان دقیق طول قطرها و ارتفاعها.
اشتباهات رایج
- جمع رادیکالهای نامتشابه: \( \sqrt{2}+\sqrt{3}=\sqrt{5} \) غلط است.
- بیرون آوردن ناقص: \( \sqrt{72}=2\sqrt{18} \) درست است اما سادهترین شکل نیست، چون ۱۸ هنوز عامل ۹ دارد.
- گویا کردن \( \frac{1}{\sqrt[3]{2}} \) با ضرب در \( \sqrt[3]{2} \)؛ حاصل \( \frac{\sqrt[3]{2}}{\sqrt[3]{4}} \) هنوز رادیکال دارد.
- ضرب فقط مخرج در مزدوج و فراموش کردن صورت.
- \( \sqrt{x^2y}=x\sqrt{y} \) بدون فرض \( x \geq 0 \)؛ در حالت کلی \( |x|\sqrt{y} \).
نکات مهم
- بزرگترین مربع کامل را که عبارت زیر رادیکال بر آن بخشپذیر است پیدا کنید تا با یک گام ساده شود.
- برای گویا کردن \( \frac{1}{\sqrt[n]{a^k}} \) در \( \sqrt[n]{a^{n-k}} \) ضرب کنید.
- حاصل ضرب یک عبارت در مزدوجش همیشه «مربع اولی منهای مربع دومی» است.
جمعبندی
سادهسازی رادیکال یعنی بیرون آوردن همهی توانهای کامل از زیر رادیکال، جمع کردن رادیکالهای متشابه و حذف رادیکال از مخرج. سه ابزار اصلی این کار عبارتاند از قانون ضرب رادیکال، ضرب در رادیکال مناسب برای مخرج تکجملهای و ضرب در مزدوج برای مخرج دوجملهای. نتیجه شکلی دقیق و استاندارد است که مقایسه و محاسبه را ساده میکند.
موضوعات مرتبط
منابع
- OpenStax، Intermediate Algebra 2e — 8.2 Simplify Radical Expressions. معیار سادهترین شکل و استفاده از قانون ضرب و تقسیم.
مشاهده منبع
تاریخ بررسی: ۱۲ آبان ۱۴۰۵
- OpenStax، Intermediate Algebra 2e — 8.4 Add, Subtract, and Multiply Radical Expressions. رادیکالهای متشابه و ضرب عبارتهای رادیکالی.
مشاهده منبع
تاریخ بررسی: ۱۲ آبان ۱۴۰۵
- OpenStax، Intermediate Algebra 2e — 8.5 Divide Radical Expressions. گویا کردن مخرج تکجملهای و دوجملهای با مزدوج.
مشاهده منبع
تاریخ بررسی: ۱۲ آبان ۱۴۰۵
سادهسازی رادیکال؛ بیرون آوردن از زیر رادیکال، جمع رادیکالهای متشابه و گویا کردن مخرج با مثال — https://rayeshmand.ir/article/simplifying-radicals