نظریه بسیج منابع، چارچوبی برای تحلیل جنبش‌های اجتماعی است. این نظریه بر این باور است که موفقیت یک جنبش اجتماعی، به میزان دسترسی به منابع (مانند زمان، پول، مهارت‌ها و تخصص‌ها) و توانایی استفاده بهینه از آن‌ها بستگی دارد. نظریه بسیج منابع رویکردی نوآورانه در مطالعه جنبش‌های اجتماعی بود، زیرا توجه خود را به متغیرهای جامعه‌شناختی معطوف کرد، نه عوامل روان‌شناختی.

پیش از این، جنبش‌های اجتماعی اغلب به عنوان پدیده‌هایی غیرمنطقی، احساسی و فاقد سازمان‌دهی تلقی می‌شدند. اما نظریه بسیج منابع برای اولین بار، تاثیر عوامل خارجی مانند حمایت سازمان‌ها یا دولت‌ها را در موفقیت یک جنبش اجتماعی مورد بررسی قرار داد. این نظریه نشان داد که دسترسی به منابع و مدیریت صحیح آن‌ها، نقشی حیاتی در شکل‌گیری و پیشبرد اهداف یک جنبش ایفا می‌کند.

نکات کلیدی نظریه بسیج منابع:

• دستیابی به منابع، یک چالش اساسی برای جنبش‌های اجتماعی است.
• سازمان‌ها به دنبال پنج دسته اصلی از منابع هستند: منابع مادی، انسانی، اجتماعی-سازمانی، فرهنگی و اخلاقی.
• جامعه‌شناسان دریافته‌اند که استفاده موثر از منابع، با موفقیت یک سازمان اجتماعی ارتباط مستقیم دارد.

توسعه نظریه بسیج منابع

در دهه‌های 1960 و 1970، محققان جامعه‌شناسی به بررسی این موضوع پرداختند که چگونه جنبش‌های اجتماعی برای ایجاد تغییرات اجتماعی، به منابع وابسته هستند. برخلاف مطالعات پیشین که بر عوامل روان‌شناختی فردی برای پیوستن افراد به آرمان‌های اجتماعی تمرکز داشتند، نظریه بسیج منابع، دیدگاه وسیع‌تری را اتخاذ کرد و به عوامل اجتماعی گسترده‌تری که امکان موفقیت جنبش‌های اجتماعی را فراهم می‌کنند، توجه نمود.

در سال 1977، جان مک‌کارتی و مایر زالد، مقاله‌ای کلیدی منتشر کردند که در آن، ایده‌های نظریه بسیج منابع را تشریح کردند. آن‌ها در این مقاله، ابتدا به تعریف اصطلاحات کلیدی پرداختند:

• سازمان‌های جنبش اجتماعی (SMO): گروه‌هایی که از تغییرات اجتماعی دفاع می‌کنند.
• صنعت جنبش اجتماعی (SMI): مجموعه‌ای از سازمان‌ها که از اهداف مشابه حمایت می‌کنند. (به عنوان مثال، سازمان عفو بین‌الملل و دیده‌بان حقوق بشر، هر کدام SMOهایی در SMI بزرگ‌تر سازمان‌های حقوق بشر محسوب می‌شوند.)

SMOها به دنبال هواداران (افرادی که از اهداف جنبش حمایت می‌کنند) و اعضا (افرادی که به طور فعال در حمایت از یک جنبش اجتماعی شرکت دارند، به عنوان مثال، از طریق داوطلب شدن یا اهدای پول) هستند. مک‌کارتی و زالد همچنین بین افرادی که به طور مستقیم از یک آرمان سود می‌برند (چه از آن حمایت کنند یا نه) و افرادی که شخصاً از یک آرمان سود نمی‌برند اما به این دلیل از آن حمایت می‌کنند که معتقدند کار درست است، تمایز قائل شدند.

به گفته نظریه‌پردازان بسیج منابع، SMOها از چندین طریق می‌توانند منابع مورد نیاز خود را به دست آورند: به عنوان مثال، جنبش‌های اجتماعی ممکن است خودشان منابع تولید کنند، منابع اعضای خود را جمع‌آوری کنند، یا به دنبال منابع خارجی باشند (چه از اهداکنندگان کوچک‌مقیاس و چه از طریق کمک‌های مالی بزرگ‌تر). بر اساس نظریه بسیج منابع، توانایی استفاده موثر از منابع، عامل تعیین‌کننده موفقیت یک جنبش اجتماعی است. علاوه بر این، نظریه‌پردازان بسیج منابع، به این موضوع نیز توجه می‌کنند که چگونه منابع یک سازمان بر فعالیت‌های آن تأثیر می‌گذارد (به عنوان مثال، SMOهایی که از یک اهداکننده خارجی بودجه دریافت می‌کنند، ممکن است انتخاب فعالیت‌هایشان تحت تأثیر ترجیحات اهداکننده قرار گیرد).

انواع منابع مورد نیاز جنبش‌های اجتماعی

به گفته جامعه‌شناسانی که به مطالعه بسیج منابع می‌پردازند، انواع منابع مورد نیاز جنبش‌های اجتماعی را می‌توان به پنج دسته تقسیم کرد:

1. منابع مادی: این‌ها منابع ملموسی (مانند پول، مکانی برای ملاقات سازمان و لوازم فیزیکی) هستند که برای اداره یک سازمان ضروری هستند. منابع مادی می‌تواند شامل هر چیزی باشد، از لوازم ساختن پلاکارد برای اعتراض تا ساختمان اداری که یک سازمان غیرانتفاعی بزرگ در آن مستقر است.
2. منابع انسانی: این به نیروی کار مورد نیاز (چه داوطلبانه و چه پولی) برای انجام فعالیت‌های یک سازمان اشاره دارد. بسته به اهداف سازمان، انواع خاصی از مهارت‌ها ممکن است شکل ویژه‌ای از منابع انسانی ارزشمند باشد. به عنوان مثال، سازمانی که به دنبال افزایش دسترسی به مراقبت‌های بهداشتی است، ممکن است به طور ویژه‌ای به متخصصان پزشکی نیاز داشته باشد، در حالی که سازمانی که بر قانون مهاجرت متمرکز است، ممکن است به دنبال افرادی با آموزش حقوقی باشد تا در این آرمان مشارکت کنند.
3. منابع اجتماعی-سازمانی: این منابع مواردی هستند که SMOها می‌توانند از آنها برای ساختن شبکه‌های اجتماعی خود استفاده کنند. به عنوان مثال، یک سازمان ممکن است یک لیست ایمیل از افرادی که از آرمان آنها حمایت می‌کنند ایجاد کند. این یک منبع اجتماعی-سازمانی است که سازمان می‌تواند از آن استفاده کرده و با سایر SMOهایی که اهداف مشابهی دارند، به اشتراک بگذارد.
4. منابع فرهنگی: منابع فرهنگی شامل دانش لازم برای انجام فعالیت‌های سازمان است. به عنوان مثال، دانستن نحوه لابی‌کردن با نمایندگان منتخب، تهیه پیش‌نویس یک مقاله سیاست‌گذاری یا سازماندهی یک راهپیمایی، همگی نمونه‌هایی از منابع فرهنگی هستند. منابع فرهنگی همچنین می‌تواند شامل محصولات رسانه‌ای (به عنوان مثال، یک کتاب یا ویدیوی اطلاعاتی در مورد موضوعی مرتبط با کار سازمان) باشد.
5. منابع اخلاقی: منابع اخلاقی مواردی هستند که به سازمان کمک می‌کنند تا مشروع به نظر برسد. به عنوان مثال، تأییدیه‌های افراد مشهور می‌تواند به عنوان نوعی منبع اخلاقی عمل کند: وقتی افراد مشهور از یک آرمان دفاع می‌کنند، ممکن است افراد تشویق شوند تا در مورد سازمان بیشتر بیاموزند، سازمان را مثبت‌تر ببینند، یا حتی خودشان از هواداران یا اعضای سازمان شوند.

مثال‌هایی از کاربرد نظریه بسیج منابع

بسیج منابع برای کمک به افراد بی‌خانمان

در مقاله‌ای که در سال 1996 منتشر شد، دانیل کرس و دیوید اسنو، مطالعه‌ای عمیق بر روی 15 سازمان با هدف ترویج حقوق افراد بی‌خانمان انجام دادند. آن‌ها به طور خاص، به بررسی این موضوع پرداختند که چگونه منابع در دسترس هر سازمان، با موفقیت آن سازمان مرتبط است. آن‌ها دریافتند که دسترسی به منابع، با موفقیت یک سازمان مرتبط است و منابع خاصی به ویژه مهم به نظر می‌رسند: داشتن یک دفتر فیزیکی، توانایی دستیابی به اطلاعات لازم و داشتن رهبری مؤثر.

پوشش رسانه‌ای برای حقوق زنان

محقق، برنادته بارکر-پلامر، بررسی کرد که چگونه منابع به سازمان‌ها اجازه می‌دهند تا پوشش رسانه‌ای برای کار خود به دست آورند. بارکر-پلامر، پوشش رسانه‌ای سازمان ملی زنان (NOW) را از سال 1966 تا دهه 1980 بررسی کرد و دریافت که تعداد اعضای NOW با میزان پوشش رسانه‌ای که NOW در نیویورک تایمز دریافت می‌کرد، همبستگی داشت. به عبارت دیگر، بارکر-پلامر پیشنهاد می‌کند، با رشد NOW به عنوان یک سازمان و توسعه منابع بیشتر، این سازمان توانست پوشش رسانه‌ای بیشتری نیز برای فعالیت‌های خود به دست آورد.

انتقادات وارد بر نظریه بسیج منابع

در حالی که نظریه بسیج منابع چارچوبی تأثیرگذار برای درک بسیج سیاسی بوده است، برخی از جامعه‌شناسان پیشنهاد کرده‌اند که رویکردهای دیگری نیز برای درک کامل جنبش‌های اجتماعی ضروری هستند. به گفته فرانسیس فاکس پیون و ریچارد کلوارد، عوامل دیگری علاوه بر منابع سازمانی (مانند تجربه محرومیت نسبی) برای درک جنبش‌های اجتماعی مهم هستند. علاوه بر این، آنها بر اهمیت مطالعه اعتراضاتی که در خارج از SMOهای رسمی رخ می‌دهند، تأکید می‌کنند.