کرگدن‌ها، این موجودات باشکوه با قدمتی 50 میلیون ساله، امروزه با تهدید جدی انقراض روبرو هستند. از پنج گونه مختلف کرگدن شامل کرگدن سفید (Ceratotherium simum)، کرگدن سیاه (Diceros bicornis)، کرگدن هندی (Rhinoceros unicornis)، کرگدن جاوه (R. sondaicos) و کرگدن سوماترایی (Dicerorhinus sumatrensis)، تنها کمتر از 30,000 راس در زیستگاه‌های پراکنده خود در سراسر جهان باقی مانده است.

دانستنی‌های سریع درباره کرگدن

• نام علمی: Ceratotherium simum, Diceros bicornis, Rhinoceros unicornis, R. sondaicos, Dicerorhinus sumatrensis (پنج گونه مختلف)
• نام‌های رایج: سفید، سیاه، هندی، جاوه، سوماترایی
• گروه اصلی جانوری: پستاندار
• اندازه: 1.2 تا 4.5 متر ارتفاع، 2.1 تا 4.5 متر طول (بسته به گونه)
• وزن: 450 تا 2250 کیلوگرم
• طول عمر: 10 تا 45 سال
• رژیم غذایی: گیاهخوار
• زیستگاه: جنوب صحرای آفریقا، جنوب شرقی آسیا، شبه قاره هند
• جمعیت: کمتر از 30,000
• وضعیت حفاظت: سه گونه در معرض خطر انقراض شدید (جاوه، سوماترایی، سیاه)، یک گونه آسیب پذیر (هندی)، یک گونه نزدیک به تهدید (سفید)

ویژگی‌های ظاهری و فیزیکی کرگدن‌ها

کرگدن‌ها از خانواده فردسم‌داران هستند، پستاندارانی گیاهخوار با معده‌های نسبتاً ساده و تعداد فرد انگشت در هر پا (یک یا سه انگشت). تنها فردسم‌داران دیگر موجود در جهان امروز، اسب‌ها، گورخرها و الاغ‌ها (همگی متعلق به جنس Equus) و تاپیرها هستند.

کرگدن‌ها با جثه بزرگ، راه رفتن روی چهار دست و پا و شاخ(های) تکی یا دوتایی روی پوزه خود شناخته می‌شوند. نام "کرگدن" در زبان یونانی به معنای "شاخ بینی" است. احتمالاً این شاخ‌ها به عنوان یک ویژگی انتخاب جنسی تکامل یافته‌اند، به این معنی که نرها با شاخ‌های بزرگتر و برجسته‌تر در فصل جفت‌گیری موفق‌تر بوده‌اند.

با توجه به جثه بزرگی که دارند، کرگدن‌ها مغزهای نسبتاً کوچکی دارند - در بزرگترین افراد، وزن مغز آنها بیشتر از 700 گرم نیست و تقریباً پنج برابر کوچکتر از مغز یک فیل با اندازه مشابه است. این ویژگی در حیواناتی که دارای مکانیزم‌های دفاعی پیچیده‌ای مانند زره بدنی هستند، رایج است: "ضریب انسفالیزاسیون" آنها (اندازه نسبی مغز یک حیوان در مقایسه با بقیه بدن آن) پایین است.

گونه‌های کرگدن

در حال حاضر پنج گونه کرگدن در جهان وجود دارد: کرگدن سفید، کرگدن سیاه، کرگدن هندی، کرگدن جاوه و کرگدن سوماترایی.

کرگدن سفید (Ceratotherium simum)

کرگدن سفید، بزرگترین گونه کرگدن، شامل دو زیرگونه است: کرگدن سفید جنوبی که در جنوبی‌ترین مناطق آفریقا زندگی می‌کند و کرگدن سفید شمالی که در آفریقای مرکزی یافت می‌شود. حدود 20,000 کرگدن سفید جنوبی در طبیعت وجود دارد که وزن نرها بیش از دو تن است، اما کرگدن سفید شمالی در آستانه انقراض قرار دارد و تعداد انگشت‌شماری از آن‌ها در باغ‌وحش‌ها و مناطق حفاظت‌شده زنده مانده‌اند. دلیل نامگذاری این گونه به "سفید" مشخص نیست، اما احتمالاً تحریفی از کلمه هلندی "wijd" به معنای "گسترده" است، یا شاید به این دلیل که رنگ شاخ آن روشن‌تر از سایر گونه‌های کرگدن است.

کرگدن سیاه (Diceros bicornis)

کرگدن سیاه که در واقع قهوه‌ای یا خاکستری رنگ است، زمانی در سراسر جنوب و مرکز آفریقا پراکنده بود، اما امروزه تعداد آن به حدود نیمی از کرگدن سفید جنوبی کاهش یافته است. ("Bicornis" در زبان یونانی به معنای "دو شاخ" است؛ کرگدن سیاه بالغ یک شاخ بزرگتر در جلوی پوزه خود و یک شاخ باریک‌تر در پشت آن دارد.) وزن کرگدن سیاه بالغ به ندرت از دو تن تجاوز می‌کند و به جای چریدن علف، از بوته‌ها تغذیه می‌کند. در گذشته تعداد بسیار زیادی زیرگونه از کرگدن سیاه وجود داشت، اما امروزه اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت تنها سه زیرگونه را به رسمیت می‌شناسد که همگی به شدت در معرض خطر انقراض هستند.

کرگدن هندی یا کرگدن تک‌شاخ بزرگ (Rhinoceros unicornis)

کرگدن هندی یا کرگدن تک‌شاخ بزرگ، زمانی در هند و پاکستان فراوان بود، اما ترکیبی از شکار و تخریب زیستگاه، تعداد آن را به حدود 4,000 راس کاهش داده است. کرگدن‌های هندی بالغ بین سه تا چهار تن وزن دارند و با شاخ‌های بلند، ضخیم و سیاه خود شناخته می‌شوند که مورد توجه شکارچیان غیرقانونی قرار دارند. از نظر تاریخی، کرگدن هندی اولین کرگدنی بود که در اروپا دیده شد، یک نمونه که در سال 1515 به لیسبون فرستاده شد. این کرگدن نگون‌بخت به سرعت از بین رفت، اما قبل از آن در یک حکاکی چوبی توسط آلبرشت دورر جاودانه شد، که تنها مرجع برای علاقه‌مندان اروپایی بود تا اینکه کرگدن هندی دیگری در سال 1683 وارد انگلستان شد.

کرگدن جاوه (Rhinoceros sondaicos)

کرگدن جاوه، یکی از نادرترین پستانداران جهان، شامل چند ده نمونه است که در حاشیه غربی جاوه (بزرگترین جزیره در مجمع‌الجزایر اندونزی) زندگی می‌کنند. این خویشاوند کرگدن هندی (جنس یکسان، گونه متفاوت) کمی کوچکتر است و شاخ نسبتاً کوچکتری دارد، که متاسفانه مانع از شکار آن توسط شکارچیان غیرقانونی نشده است. کرگدن جاوه زمانی در سراسر اندونزی و آسیای جنوب شرقی پراکنده بود. یکی از عوامل اصلی کاهش جمعیت آن، جنگ ویتنام بود که در آن میلیون‌ها هکتار از زیستگاه‌ها بر اثر بمباران‌های آتش‌زا و مسمومیت پوشش گیاهی توسط علف‌کش Agent Orange نابود شد.

کرگدن سوماترایی (Dicerorhinus sumatrensis)

کرگدن سوماترایی که با نام کرگدن مودار نیز شناخته می‌شود، تقریباً به اندازه کرگدن جاوه در معرض خطر انقراض است و زمانی با آن در اندونزی و آسیای جنوب شرقی قلمرو مشترک داشت. وزن کرگدن سوماترایی بالغ به ندرت از 900 کیلوگرم تجاوز می‌کند و کوچکترین کرگدن زنده جهان است. متأسفانه، مانند کرگدن جاوه، شاخ نسبتاً کوتاه کرگدن سوماترایی، آن را از آسیب شکارچیان غیرقانونی در امان نگذاشته است: پودر شاخ کرگدن سوماترایی در بازار سیاه بیش از 30,000 دلار در هر کیلوگرم قیمت دارد. D. sumatrensis نه تنها کوچکترین کرگدن است، بلکه مرموزترین آنها نیز هست. این گونه کرگدن بسیار پر سر و صداتر است و اعضای گله از طریق جیغ، ناله و سوت با یکدیگر ارتباط برقرار می‌کنند.

زیستگاه و پراکنش

کرگدن‌ها، بسته به گونه خود، بومی جنوب صحرای آفریقا، جنوب شرقی آسیا و شبه قاره هند هستند. آن‌ها در زیستگاه‌های متنوعی از جمله علفزارهای گرمسیری و نیمه گرمسیری، ساواناها و بوته‌زارها، جنگل‌های مرطوب گرمسیری و بیابان‌ها و بوته‌زارهای خشک زندگی می‌کنند.

رژیم غذایی کرگدن‌ها

کرگدن‌ها همگی گیاهخوار هستند، اما رژیم غذایی آن‌ها به زیستگاه‌شان بستگی دارد:

• کرگدن‌های سوماترایی و جاوه: از پوشش گیاهی گرمسیری، از جمله برخی میوه‌ها تغذیه می‌کنند.
• کرگدن‌های سیاه: عمدتاً بوته‌خوار هستند و از گیاهان و بوته‌ها تغذیه می‌کنند.
• کرگدن‌های هندی: هم از علف‌ها و هم از گیاهان آبزی تغذیه می‌کنند.

آنها برای تغذیه به زمان زیادی نیاز دارند و بیشتر وقت فعال خود را به این کار اختصاص می‌دهند. کرگدن‌ها می‌توانند در طول روز یا شب فعال باشند و به طور کلی فعالیت خود را بسته به آب و هوا تنظیم می‌کنند. اگر هوا خیلی گرم یا خیلی سرد باشد، در نزدیکی آب می‌مانند.

رفتار کرگدن‌ها

اگر جایی وجود داشته باشد که یک فرد عادی نخواهد در آن قرار بگیرد، قطعاً مسیر یک کرگدن در حال تاخت است! این حیوانات در هنگام ترسیدن می‌توانند به سرعت 50 کیلومتر در ساعت برسند و ترمزگیری آنچنان برایشان آسان نیست (شاید به همین دلیل است که کرگدن‌ها شاخ‌های خود را تکامل داده‌اند تا ضربه‌های ناگهانی به درختان را جذب کنند).

از آنجا که کرگدن‌ها اساساً حیواناتی منزوی هستند و به دلیل کاهش شدید جمعیتشان، دیدن یک "گروه" واقعی (همانطور که به گروهی از کرگدن‌ها گفته می‌شود) نادر است، اما این پدیده در اطراف گودال‌های آب مشاهده شده است. کرگدن‌ها همچنین نسبت به بسیاری از حیوانات دیگر دید ضعیف‌تری دارند، دلیل دیگری برای اینکه در سافاری بعدی خود در آفریقا در مسیر یک نر چهار تنی پرسه نزنید.

نزدیک‌ترین پیوند در کرگدن‌ها بین مادر و فرزندش است. کرگدن‌های نر مجرد در گروه‌های کوچک سه تا پنج نفره، و گاهی اوقات تا 10 نفر، برای همکاری در برابر شکارچیان جمع می‌شوند. کرگدن‌ها همچنین ممکن است در اطراف منابع محدود، حوضچه‌های آب، گودال‌های گِل، مناطق تغذیه و لیسه‌گاه‌های نمک جمع شوند، اما همیشه به اندازه طول بدن خود از هم فاصله می‌گیرند.

تولید مثل و فرزندآوری کرگدن‌ها

همه کرگدن‌ها چندهمسر هستند؛ هر دو جنس نر و ماده به دنبال جفت‌های متعدد می‌گردند. جفت‌یابی و جفت‌گیری می‌تواند در هر زمانی از روز رخ دهد. در طول دوره جفت‌یابی، نرها رفتارهای مراقبتی از جفت را انجام می‌دهند تا زمانی که ماده به طور کامل وارد دوره فحلی شود و به نرها اجازه نزدیک شدن بدهد. کرگدن‌های نر هندی شش تا ده ساعت قبل از فعالیت تولیدمثلی، با صدای بلند سوت می‌زنند تا وضعیت و موقعیت تولیدمثلی خود را اعلام کنند.

دوره بارداری 15 تا 16 ماه طول می‌کشد و در دو ماهگی، گوساله‌ها از شیر گرفته می‌شوند و ممکن است در حالی که مادر در چند قدمی آن‌ها به دنبال غذا می‌گردد، تنها گذاشته شوند. وقتی به طور موقت از هم جدا می‌شوند، مادر و گوساله‌هایش از طریق صداها با یکدیگر در ارتباط هستند. گوساله‌ها تا زمانی که دو ساله شوند یا مادر دوباره باردار شود، شیر می‌خورند؛ آن‌ها در سه سالگی کاملاً مستقل می‌شوند. ماده‌ها در 5 تا 7 سالگی و نرها در 10 سالگی از نظر جنسی بالغ می‌شوند. کرگدن‌ها به طور معمول بین 10 تا 45 سال عمر می‌کنند که این عدد بسته به گونه متفاوت است.

تاریخچه تکاملی کرگدن‌ها

محققان، تبار تکاملی کرگدن‌های مدرن را به 50 میلیون سال قبل، به اجداد کوچک و خوک‌مانندی که منشاء آن‌ها اوراسیا بود و بعداً به آمریکای شمالی گسترش یافتند، ردیابی می‌کنند. یک مثال خوب، منوسراس (Menoceras) است، یک گیاهخوار کوچک چهارپا که دارای یک جفت شاخ کوچک بود. شاخه آمریکای شمالی این خانواده حدود پنج میلیون سال پیش منقرض شد، اما کرگدن‌ها تا پایان آخرین عصر یخبندان در اروپا به زندگی خود ادامه دادند (در آن زمان Coelodonta، که به کرگدن پشمالو نیز معروف است، به همراه دیگر مگافونای پستاندار مانند ماموت پشمالو و ببر دندان‌خنجری منقرض شد). یکی از اجداد اخیر کرگدن‌ها، Elasmotherium، حتی ممکن است الهام‌بخش افسانه اسب تک‌شاخ شده باشد، زیرا شاخ تکی و برجسته آن در جمعیت‌های اولیه انسانی باعث ایجاد ترس و احترام می‌شد.

وضعیت حفاظتی

هر پنج گونه کرگدن توسط اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت (IUCN) در فهرست گونه‌های در معرض خطر یا آسیب‌پذیر قرار گرفته‌اند. سه گونه به عنوان به شدت در معرض خطر (کرگدن جاوه، سوماترایی و سیاه)، یک گونه به عنوان آسیب‌پذیر (کرگدن هندی) و یک گونه به عنوان نزدیک به تهدید (کرگدن سفید) فهرست شده‌اند.

تهدیدات

کرگدن‌ها به طور مداوم و بی‌امان توسط شکارچیان غیرقانونی به لبه پرتگاه انقراض سوق داده شده‌اند. چیزی که این شکارچیان به دنبال آن هستند، شاخ کرگدن است که وقتی به صورت پودر در می‌آید، در شرق به عنوان داروی مقوی جنسی ارزش‌گذاری می‌شود (امروزه بزرگترین بازار برای پودر شاخ کرگدن در ویتنام است، زیرا مقامات چینی اخیراً تجارت غیرقانونی را سرکوب کرده‌اند).

نکته کنایه‌آمیز این است که شاخ کرگدن به طور کامل از کراتین ساخته شده است، همان ماده‌ای که مو و ناخن انسان را تشکیل می‌دهد. به جای ادامه سوق دادن این حیوانات باشکوه به سمت انقراض، شاید بتوان شکارچیان غیرقانونی را متقاعد کرد که ناخن‌های پای خود را پودر کنند و ببینند آیا کسی متوجه تفاوت می‌شود!