مانند باستان شناسانی که ویرانه های یک تمدن ناشناخته را که عمیقاً زیر یک شهر باستانی دفن شده است، کشف می کنند، علاقه مندان به دایناسورها گاهی اوقات شگفت زده می شوند از اینکه می دانند انواع متفاوتی از خزندگان قبل از دایناسورهای معروفی چون تیرانوسوروس رکس، ولوسیرپتور و استگوزاروس بر زمین حکمرانی می کردند، ده ها میلیون سال قبل. پیش از دایناسورها چه بود؟ به مدت تقریباً 120 میلیون سال—از دوره کربنیفر به میانه دوره تریاسیک—زندگی زمینی تحت سلطه پلیکوسورها، آرکوسورها و تیرپسی ها (خزندگان شبیه به پستاندار) بود که قبل از دایناسورها وجود داشتند.

البته، قبل از اینکه آرکوسورها (به خصوص دایناسورهای کامل) شکل بگیرند، طبیعت باید نخستین خزنده واقعی را تکامل می داد. در آغاز دوره کربنیفر—عصر مرطوب، باتلاقی و پوشیده از گیاه که در آن اولین باتلاق های زغال سنگ شکل گرفتند—پیشرفته ترین موجودات زمینی دو زیست های پیشاتاریخی بودند که خود از (طریق نخستین چهارپایان) از ماهی های پیشاتاریخی که میلیون ها سال قبل به آب ها و دریاچه ها راه یافته بودند، descended. اما به خاطر وابستگی آن ها به آب، این دو زیست ها نمی توانستند از رودخانه ها، دریاچه ها و اقیانوس هایی که آن ها را مرطوب نگه می داشتند و مکان مناسبی برای تخم گذاری شان فراهم می کرد، دور شوند.

بر اساس شواهد کنونی، بهترین کاندیدایی که برای نخستین خزنده واقعی می شناسیم، هایلونوموس است. فسیل های آن در رسوبات با قدمت 315 میلیون سال پیش پیدا شده اند. هایلونوموس—نامی که به زبان یونانی به معنای "ساکن جنگل" است—ممکن است نخستین چهارپای (حیوان چهارپایی) باشد که تخم می گذارد و پوست مقیاس دار دارد، ویژگی هایی که به آن اجازه می دهد تا از آب هایی که اجداد دوزیست آن به آن ها وابسته بودند، دورتر برود. هیچ شکی نیست که هایلونوموس از یک گونه دوزیست تکامل یافته است؛ در واقع، دانشمندان بر این باورند که سطوح بالای اکسیژن در دوره کربنیفر ممکن است به توسعه موجودات پیچیده به طور کلی کمک کرده باشد.

ظهور پلیکوسورها

اکنون یکی از آن رویدادهای جهانی و ویرانگر رخ داد که موجب رونق برخی از جمعیت های حیوانی و نابودی جمعیت های دیگر شد. در اوایل دوره پرمین، حدود 300 میلیون سال پیش، آب و هوای زمین به تدریج گرم و خشک شد. این شرایط برای خزندگان کوچک مانند هایلونوموس مناسب بود و به دو زیست هایی که قبلاً بر سیاره تسلط داشتند، آسیب رساند. زیرا خزندگان بهتر می توانستند دمای بدنشان را کنترل کنند، تخم هایشان را در خشکی می گذاشتند و نیاز نداشتند که به آب های نزدیک بمانند، بنابراین خزندگان "پخش شدند"—یعنی تکامل یافتند و برای اشغال نیش های مختلف اکولوژیکی متفاوت شدند. (دو زیست ها ناپدید نشدند—آن ها هنوز هم با ما هستند، هرچند در تعداد اندکی، اما دوران درخشش آن ها به پایان رسید.)

یکی از مهم ترین گروه های "تحول یافته" خزندگان، پلیکوسورها بودند (به زبان یونانی به معنای "خزنده های کاسه ای"). این موجودات در پایان دوره کربنیفر ظاهر شدند و به مدت حدود 40 میلیون سال در دوره پرمین باقی ماندند و بر قاره ها تسلط یافتند. مشهورترین پلیکوسور که غالباً به اشتباه به جای دایناسور شناخته می شود، دی متردون بود، خزنده بزرگی با باله ای برجسته بر پشت خود (که عملکرد اصلی آن ممکن است جذب نور خورشید و حفظ دمای بدن صاحبش بوده باشد). پلیکوسورها به شیوه های مختلف به زندگی خود ادامه دادند: به عنوان مثال، دی متردون گوشت خوار بود، در حالی که خویشاوند مشابهش، ایدافوسوروس، گیاه خوار بود (و کاملاً ممکن است یکی از آن ها از دیگری تغذیه می کرده است).

لیست کردن تمام جنس های پلیکوسورها در اینجا غیرممکن است؛ کافی است بگوییم که در طول 40 میلیون سال، انواع مختلفی از آن ها تکامل یافتند. این خزندگان به عنوان "سیناپسیدها" طبقه بندی می شوند، که با وجود یک حفره در جمجمه پشت هر چشم شناخته می شوند (از نظر فنی، تمام پستانداران نیز سیناپسید هستند). در دوران پرمین، سیناپسیدها با "آنابسیدها" (خزندگان فاقد این حفره های مهم جمجمه) هم زیستی داشتند. آنابسیدهای پیشاتاریخی نیز به درجه ای از پیچیدگی چشم گیر رسیدند، همانند موجودات بزرگ و بدشکل مانند اسکوتوسوروس. (تنها آنابسیدهای زنده امروز، تستودین ها—لاک پشت ها، خزانه ها و لاک پشت های آبی هستند.)

آشنا شوید با تیرپسی ها—"خزندگان شبیه به پستاندار"

زمان و توالی دقیق تکامل تیرپسی ها مشخص نیست، اما دیرینه شناسان معتقدند که در اوایل دوره پرمین، شاخه ای از پلیکوسورها به خزندگانی به نام "تیرپسی ها" تبدیل شدند (که به عنوان "خزندگان شبیه به پستاندار" نیز شناخته می شوند). تیرپسی ها با فک های قوی تر که دندان های تیزتر و بهتر تفکیک شده ای داشتند و همچنین وضعیت ایستاده آن ها شناخته می شوند (به این معنی که پاهای آن ها به صورت عمودی زیر بدنشان قرار داشتند، در مقایسه با وضعیت اطرافی و شبیه به سوسمار سیناپسیدهای قبلی).

یک بار دیگر، برای جداسازی پلیکوسورها از تیرپسی ها، به یک رویداد جهانی و ویرانگر نیاز بود. تا انتهای دوره پرمین، 250 میلیون سال پیش، بیش از دو سوم تمام حیوانات زمینی منقرض شدند، احتمالاً به علت برخورد یک شهاب سنگ (از نوعی که 185 میلیون سال بعد دایناسورها را کشت). در میان بازماندگان، گونه های مختلفی از تیرپسی ها وجود داشتند که به راحتی می توانستند در منظره کم جمعیت دوره تریاسیک اولیه پخش شوند. نمونه خوبی از آن ها، لیستروسوروس است که نویسنده تکاملی ریچارد داوکینز او را "نوح" مرز پرمین/تریاسیک نامیده است: فسیل های این تیرپسی 200 پوندی در سرتاسر جهان یافت شده است.

در اینجا موضوعاتی جالب در مورد آنچه قبل از دایناسورها بود به وجود می آید. در دوره پرمین، ساینادونت ها ("خزندگان دندانی شبیه به سگ") که از نخستین تیرپسی ها descended، برخی ویژگی های به وضوح پستانداری را توسعه دادند. شواهد قوی وجود دارد که خزندگانی مانند ساینوگناتوس و تیناکسودون دارای پشم بودند و ممکن است دارای متابولیسم گرم خونی و بینی های سیاه و مرطوب شبیه به سگ ها نیز بودند. ساینوگناتوس (به یونانی به معنای "فک سگ") حتی ممکن است زنده زایی کرده باشد که به هر معیاری، او را به پستاندار نزدیک تر از خزنده می کند!

متأسفانه، تیرپسی ها در پایان دوره تریاسیک محکوم به نابودی شدند و توسط آرکوسورها (که در ادامه بیشتر درباره آن ها صحبت خواهیم کرد) و سپس توسط نسل های مستقیم آرکوسورها، یعنی نخستین دایناسورها، از میدان خارج شدند. با این حال، همه تیرپسی ها منقرض نشدند و چند جنس کوچک برای ده ها میلیون سال زنده ماندند و به طور نامحسوس زیر پای دایناسورهای بزرگ حرکت کردند و به نخستین پستانداران پیشاتاریخی تکامل یافتند (که ممکن است از تیرپسی کوچک و لرزان به نام تریتیلودون نشأت گرفته اند).

آشنا شوید با آرکوسورها

خانواده دیگری از خزندگان پیشاتاریخی به نام آرکوسورها هم زیستی داشتند با تیرپسی ها (و همچنین سایر خزندگان زمینی که از انقراض پرمین/تریاسیک جان سالم به در بردند). این "دیاپسیدهای" اولیه—به خاطر وجود دو حفره در جمجمه پشت هر حفره چشمی، به این نام معروف شده اند—توانستند بر تیرپسی ها پیشی بگیرند، که هنوز دلایل این برتری مشخص نیست. می دانیم که دندان های آرکوسورها در حفره های فکی اشان به طور محکم تری جای داشتند که این خود یک مزیت تکاملی محسوب می شود، و محتمل است که آن ها سریع تر به وضعیت ایستاده و دوپایی تکامل یافتند (برای مثال، یواپارکریدیا ممکن است یکی از نخستین آرکوسورهایی بوده باشد که قادر به ایستادن بر روی پاهای پشتی اش بود).

در اوایل دوره تریاسیک، نخستین آرکوسورها به نخستین دایناسورهای اولیه تقسیم شدند: گوشت خواران کوچک و سریع دوپایی مانند ایوراaptor، هراسرائوس و استاوریوکسوروس. هویت پیشنیاز مستقیم دایناسورها هنوز موضوع بحث است، اما یکی از کاندیداهای محتمل لاگوسوخوس است (به یونانی به معنای "تمساح خرگوش")، که یک آرکوسور کوچک و دوپاست که ویژگی های به وضوح دایناسوری داشت و گاهی اوقات با نام ماراسوخوس نیز شناخته می شود. (به تازگی، دیرینه شناسان آنچه ممکن است نخستین دایناسور ناشی از آرکوسورها باشد، یعنی نیاساسوروس 243 میلیون ساله را شناسایی کردند.)

با این حال، نگاه به آرکوسورها به عنوان موجوداتی که به محض تکامل به نخستین دایناسورها ناپدید می شوند، رویکردی بسیار دایناسورمحور است. حقیقت این است که آرکوسورها دو نژاد دیگر از حیوانات قدرتمند را به وجود آوردند: تمساح های پیشاتاریخی و پترسورها، یا خزندگان پرنده. در واقع، براساس حقوق، باید اولویت را به تمساح ها نسبت به دایناسورها بدهیم، زیرا این خزندگان خشمگین هنوز با ما هستند، در حالی که تیرانوسوروس رکس، براکیوسوروس و سایرین دیگر وجود ندارند!