"آخرین شام" یکی از معروف ترین و جذاب ترین آثار هنری نقاش بزرگ رنسانس لئوناردو داوینچی است و موضوع بسیاری از افسانه ها و جنجال ها می باشد. یکی از این جنجال ها مربوط به شخصیتی است که در سمت راست مسیح در حال نشستن است. آیا این شخصیت سنت جان است یا مریم مجدلیه؟

تاریخچه 'آخرین شام'

اگرچه نسخه های متعددی از این اثر در موزه ها و بر روی ماوس پدها وجود دارد، اما اصل "آخرین شام" یک نقاشی دیواری است. این اثر بین سال های 1495 و 1498 میلادی خلق شده و اندازه اش 15 در 29 فوت (4.6 در 8.8 متر) است. گچ رنگی آن تمام دیوار سالن غذاخوری در صومعه سانتا ماریا دله گراتسی در میلان، ایتالیا را پوشانده است.

این نقاشی به درخواست لودویکو سفورزا، دوک میلان و کارفرمای داوینچی برای تقریباً 18 سال (1482-1499) ایجاد شده است. لئوناردو، همواره به دنبال نوآوری، سعی کرد مواد جدیدی برای "آخرین شام" استفاده کند. به جای استفاده از رنگ و گچ مرطوب (روش مورد علاقه نقاشی دیواری که قرن ها با موفقیت انجام شده)، لئوناردو روی گچ خشک نقاشی کرد که منجر به تنوع بیشتری در رنگ ها شد. متاسفانه، گچ خشک به پایداری گچ مرطوب نیست و گچ رنگی به سرعت از دیوار شروع به پوسته پوسته شدن کرد. مقامات مختلف به طور مداوم سعی کرده اند تا آن را بازسازی کنند.

ترکیب و نوآوری در هنر مذهبی

"آخرین شام" تفسیر بصری لئوناردو از یک رویداد است که در چهار انجیل (کتاب های عهد جدید) روایت شده است. انجیل ها می گویند که شب قبل از آنکه مسیح توسط یکی از شاگردان خود خیانت شود، همه را جمع کرد تا غذا بخورند و بگوید که از ماجرای پیش رو آگاه است (اینکه او دستگیر و اعدام خواهد شد). او در آنجا پای آنان را شست، حرکتی که نماد برابری همه در برابر پروردگار است. در حین صرف غذا و نوشیدنی، مسیح دستوراتی صریح به شاگردان داد تا او را در آینده به یاد بیاورند و از تشبیه غذا و نوشیدنی استفاده کرد. مسیحیان این لحظه را به عنوان اولین جشن اجبریست در نظر می گیرند، آیینی که هنوز هم امروز اجرا می شود.

این صحنه مقدس پیش از این نیز نقاشی شده بود، اما در "آخرین شام" لئوناردو، شاگردان احساسات انسانی و قابل شناسایی را به وضوح نشان می دهند. نسخه او شخصیت های مذهبی را به عنوان انسان هایی به تصویر کشیده است که به وضوح نسبت به اوضاع واکنش نشان می دهند.

افزون بر این، پرسپکتیو تکنیکی در "آخرین شام" به گونه ای طراحی شده است که هر عنصری از نقاشی توجه بیننده را به نقطه مرکزی ترکیب، یعنی سر مسیح، جلب می کند. به حق می توان گفت که این اثر بزرگترین مثال از پرسپکتیو تک نقطه ای است که تاکنون خلق شده است.

احساسات در رنگ

"آخرین شام" لحظه خاصی از زمان را به تصویر می کشد. این نقاشی نشان دهنده چند ثانیه ابتدایی پس از آن است که مسیح به حواریون خود گفت که یکی از آنان قبل از طلوع آفتاب به او خیانت خواهد کرد. 12 مرد در گروه های کوچک سه نفره به تصویر کشیده شده اند و به این خبر با درجات مختلفی از ترس، خشم و شگفتی واکنش نشان می دهند.

با نگاهی از چپ به راست در تصویر:

• بارتولومه، یعقوب کوچک و اندرو اولین گروه سه نفره را تشکیل می دهند. همه آنها حیرت زده هستند و اندرو به حدی وحشت زده است که دستانش را در حالت "متوقف" بالا برده است.
• گروه بعدی یهودا، پتر و یوحنا هستند. چهره یهودا در سایه است و او یک کیف کوچک را در دست دارد که ممکن است شامل 30 سکه نقره باشد که به خاطر خیانت به مسیح دریافت کرده است. پتر به وضوح عصبانی است و یوحنای زنانه نما به نظر می رسد که نزدیک به غش کردن است.
• مسیح در مرکز قرار دارد و در وسط طوفان آرامش را به نمایش می گذارد.
• توما، یعقوب بزرگ و فیلیپ بعدی هستند: توما به وضوح مضطرب است، یعقوب بزرگ گیج و فیلیپ به نظر می رسد که به دنبال توضیحات است.
• در نهایت، متی، تادئوس و شمعون آخرین گروه سه نفره را تشکیل می دهند، متی و تادئوس به سمت شمعون چرخیده اند و در جستجوی توضیح هستند، اما دستانشان به سمت مسیح دراز است.

'آخرین شام' و مریم مجدلیه

در "آخرین شام"، شخصیت در سمت راست بازوی مسیح دارای جنسیتی مشخص نیست. او نه کچل است و نه ریش دارد و هیچ چیز دیگری که به طور بصری با "مردانگی" مرتبط باشد ندارد. در واقع، او به نظر زنانه می رسد. در نتیجه، برخی افراد (مانند نویسنده دان براون در "کد داوینچی") حدس زده اند که داوینچی در حال تصویرسازی یحیی نیست، بلکه مریم مجدلیه است. سه دلیل بسیار خوب وجود دارد که چرا لئوناردو احتمالاً مریم مجدلیه را ترسیم نکرده است.

1. مریم مجدلیه در آخرین شام نبود.

اگرچه او در این واقعه حضور داشت، اما در هیچ یک از چهار انجیل بین افرادی که در میز بودند، نامش ذکر نشده است. طبق حساب های کتاب مقدس، نقش او یک نقش فرعی بود. او پاها را خشک می کرد. یوحنا توصیف شده است که در کنار دیگران در میز غذا می خورد.

2. برای داوینچی واضح بود که نقاشی او در آنجا بدعت است.

رم کاتولیک اواخر قرن پانزدهم، دوره ای از روشنگری در رابطه با اعتقادات دینی رقیب نبود. محاکمات آغاز شده در اوایل قرن دوازدهم در فرانسه. محاکمات اسپانیایی در سال 1478 آغاز شد و 50 سال پس از نقاشی "آخرین شام"، پاپ پل دوم Congregation of the Holy Office of the Inquisition را در خود رم تأسیس کرد. مشهورترین قربانی این دفتر در سال 1633، گالیلئو گالیله، همکار علمی لئوناردو بود.

لئوناردو مخترع و آزمایشگر همه چیز بود، اما بدترین کار برای او این بود که هر دو کارفرما و پاپ خود را برنجاند.

3. لئوناردو به نقاشی مردان زنانه نما معروف بود.

در این مورد که آیا لئوناردو همجنس گرا بود یا نه، بحث و جدل وجود دارد. هرچه باشد، او قطعاً توجه بیشتری به آناتومی مردانه و مردان زیبا به طور کلی نسبت به آناتومی زنانه یا زنان اختصاص داده است. برخی از مردان جوان در دفترچه های او با موی بلند و فر و چشمان سنگین و متواضع به تصویر کشیده شده اند. چهره های برخی از این مردان مشابه چهره یوحنا است.

بر اساس این شواهد، به نظر می رسد که داوینچی یحیای غش کرده را در کنار مسیح نقاشی کرده و نه مریم مجدلیه. "کد داوینچی" جالب و تفکر برانگیز است. با این حال، این یک اثر تخیلی و داستانی خلاقانه است که توسط دان براون بر پایه کمی تاریخ با جزئیات فراتر از واقعیت های تاریخی بافته شده است.