شاید کارتون معروف "Far Side" گری لارسون بهترین تصویر را از این موضوع ارائه داده باشد. در این کارتون، یک استگوسوروس پشت تریبون ایستاده و به دیگر دایناسورها می‌گوید: «اوضاع خیلی وخیم است، آقایان... آب و هوای جهان در حال تغییر است، پستانداران در حال تسلط هستند و مغز همه‌ی ما به اندازه‌ی یک گردوست.»

بیش از یک قرن است که این نقل قول، خلاصه ای از نظرات رایج (حتی نظرات تخصصی) در مورد هوش دایناسورها بوده است. این تصور که دایناسورها در اثر قحطی و سرمای ناشی از انقراض K/T، 65 میلیون سال پیش منقرض شدند نیز به این موضوع کمک کرد. اغلب فکر می کنیم، اگر آنها باهوش‌تر بودند، شاید برخی از آنها راهی برای زنده ماندن پیدا می‌کردند! اما آیا واقعا اینطور است؟ آیا واقعا دایناسورها آنقدر که فکر می کنیم نادان بودند؟ در ادامه به بررسی هوش دایناسورها و عوامل موثر بر آن می پردازیم.

EQ: یک معیار برای سنجش هوش دایناسورها

از آنجایی که امکان سفر در زمان و انجام تست هوش بر روی ایگوانادون وجود ندارد، دیرین‌شناسان روشی غیرمستقیم برای ارزیابی هوش حیوانات منقرض شده توسعه داده‌اند. این روش، "ضریب مغزی شدن" یا EQ نام دارد. EQ نسبت اندازه‌ی مغز یک موجود زنده را به اندازه‌ی بقیه‌ی بدنش می‌سنجد و این نسبت را با نسبت سایر گونه‌های تقریباً هم‌اندازه مقایسه می‌کند. این روش به ما کمک می کند تا هوش دایناسورها را در مقایسه با سایر حیوانات تخمین بزنیم.

یکی از دلایل هوشمندی ما انسان‌ها، اندازه‌ی بسیار بزرگ مغزمان در مقایسه با بدنمان است. EQ ما حدوداً 5 است. شاید این عدد خیلی بزرگ به نظر نرسد، پس بیایید نگاهی به EQ چند پستاندار دیگر بیندازیم: گورخرها 0.68، فیل‌های آفریقایی 0.63 و صاریغ‌ها 0.39 هستند. همانطور که انتظار می‌رود، میمون‌ها EQ بالاتری دارند: 1.5 برای یک کولوبوس قرمز و 2.5 برای یک کاپوچین. دلفین‌ها تنها حیواناتی روی زمین هستند که EQ آن‌ها حتی نزدیک به انسان‌ها است؛ دلفین بینی‌بطری با 3.6.

همانطور که احتمالاً حدس می‌زنید، EQ دایناسورها در انتهای پایین طیف قرار دارد. تریسراتوپس با 0.11 در مقیاس EQ رتبه‌بندی می‌شود و در مقایسه با سوروپودهای سنگین وزنی مانند براکیوسوروس، که حتی به 0.1 هم نمی‌رسند، نابغه محسوب می‌شود. اما برخی از دایناسورهای دونده، دوپا و پردار دوران مزوزوئیک، امتیاز EQ نسبتاً بالایی داشتند؛ نه به اندازه‌ی گورخرهای امروزی، اما نه خیلی هم احمق‌تر! بنابراین، تنوع زیادی در هوش دایناسورها وجود داشته است.

دایناسورهای گوشتخوار چقدر باهوش بودند؟

یکی از پیچیده‌ترین جنبه‌های هوش حیوانات این است که، قاعدتاً، یک موجود فقط باید به اندازه‌ای باهوش باشد که در اکوسیستم خود شکوفا شود و از خورده شدن اجتناب کند. از آنجایی که سوروپودها و تیتانوسورهای گیاه‌خوار به طرز چشمگیری کودن بودند، شکارچیانی که از آن‌ها تغذیه می‌کردند فقط نیاز داشتند اندکی باهوش‌تر باشند. بیشتر افزایش نسبی در اندازه‌ی مغز این گوشتخواران را می‌توان به نیاز آن‌ها به حس بویایی، بینایی و هماهنگی عضلانی بهتر - ابزارهای آن‌ها برای شکار - نسبت داد.

با این حال، ممکن است در جهت مخالف زیاده‌روی کرد و هوش دایناسورهای گوشتخوار را اغراق‌آمیز جلوه داد. به عنوان مثال، ولاسیراپتورهای شکارچی دسته‌جمعی که در فیلم‌های "پارک ژوراسیک" و "دنیای ژوراسیک" به تصویر کشیده شده‌اند، کاملاً خیالی هستند. اگر امروز با یک ولاسیراپتور زنده روبرو شوید، احتمالاً کمی احمق‌تر از یک مرغ به نظرتان خواهد رسید. قطعاً نمی‌توانید به آن حقه یاد بدهید، زیرا EQ آن یک درجه از سگ یا گربه پایین‌تر خواهد بود. در واقع، هوش ولاسیراپتور بسیار کمتر از آن چیزی است که در فیلم ها نشان داده می شود.

آیا دایناسورها می توانستند به سطحی از هوش تکامل یابند؟

از دیدگاه امروزی ما، تمسخر دایناسورهای "مغز گردویی" که ده ها میلیون سال پیش زندگی می کردند آسان است. با این حال، باید به خاطر داشته باشید که انسان های اولیه پنج یا شش میلیون سال پیش نیز دقیقاً انیشتین نبودند. با این وجود، همانطور که گفته شد، آنها به طور قابل توجهی باهوش تر از سایر پستانداران در اکوسیستم های ساوانای خود بودند. به عبارت دیگر، اگر شما موفق می شدید یک نئاندرتال پنج ساله را به زمان حال منتقل کنید، او احتمالاً در مهدکودک خیلی خوب عمل نمی کرد!

این سوال مطرح می شود: اگر حداقل برخی از دایناسورها از انقراض K/T 65 میلیون سال پیش جان سالم به در می بردند چه می شد؟ دیل راسل، متصدی سابق فسیل های مهره داران در موزه ملی کانادا، زمانی با این فرضیه خود جنجال به پا کرد که اگر تروودون چند میلیون سال دیگر برای تکامل فرصت داشت، احتمالاً به سطح هوشی در حد انسان می رسید. لازم به ذکر است که راسل این را به عنوان یک نظریه جدی مطرح نکرد، که این موضوع برای کسانی که هنوز معتقدند "خزندگان" باهوش در میان ما زندگی می کنند، ناامید کننده خواهد بود. با این حال، این ایده نشان می دهد که پتانسیل تکامل هوش در دایناسورها وجود داشته است.