زمین‌شناسان هزاران کانی مختلف را می‌شناسند که در دل سنگ‌ها پنهان شده‌اند. اما وقتی این سنگ‌ها در معرض سطح زمین قرار می‌گیرند و قربانی فرسایش می‌شوند، تنها تعداد انگشت‌شماری از کانی‌ها باقی می‌مانند. این کانی‌های مقاوم، عناصر اصلی تشکیل‌دهنده رسوبات هستند؛ رسوباتی که در طول زمان زمین‌شناسی به سنگ‌های رسوبی تبدیل می‌شوند. به عبارت دیگر، چرخه سنگ‌ها با تخریب و فرسایش آغاز می‌شود و با ایجاد رسوبات و در نهایت سنگ‌های رسوبی ادامه می‌یابد. این فرآیند نشان می‌دهد که چگونه طبیعت، مواد معدنی موجود در سنگ‌ها را بازیافت کرده و دوباره مورد استفاده قرار می‌دهد.
دانستن اینکه چه کانی‌هایی در برابر فرسایش مقاوم هستند، به درک ما از تاریخ زمین و چگونگی شکل‌گیری مناظر طبیعی کمک می‌کند. کانی‌های مقاوم مانند کوارتز و زیرکن، می‌توانند اطلاعات ارزشمندی در مورد منشاء و سن سنگ‌ها ارائه دهند.
همچنین، بررسی این کانی‌ها به ما کمک می‌کند تا فرآیندهای رسوب‌گذاری و تشکیل سنگ‌های رسوبی را بهتر درک کنیم. رسوبات، که از بقایای سنگ‌های فرسوده تشکیل شده‌اند، نقش مهمی در تشکیل خاک‌ها و همچنین مخازن نفت و گاز دارند.
سرنوشت کانی‌ها
وقتی کوه‌ها در اثر فرسایش خرد می‌شوند و به سمت دریا روانه می‌شوند، تمام سنگ‌های آنها، چه آذرین، چه رسوبی و چه دگرگونی، تجزیه می‌شوند. فرسایش فیزیکی (مکانیکی) سنگ‌ها را به ذرات ریزتر تبدیل می‌کند. این ذرات، تحت تاثیر فرسایش شیمیایی در آب و اکسیژن، بیشتر تجزیه می‌شوند.
تنها تعداد معدودی از کانی‌ها می‌توانند به طور نامحدود در برابر فرسایش مقاومت کنند: زیرکن و طلای خالص نمونه‌هایی از این دست هستند. کوارتز نیز مقاومت بسیار بالایی دارد، به همین دلیل است که شن و ماسه، که تقریباً از کوارتز خالص تشکیل شده‌اند، بسیار پایدار هستند. اما با گذشت زمان کافی، حتی کوارتز نیز در اسید سیلیسیک (H4SiO4) حل می‌شود.
با این حال، بیشتر کانی‌های سیلیکاتی که سنگ‌ها را تشکیل می‌دهند، پس از فرسایش شیمیایی به باقیمانده‌های جامد تبدیل می‌شوند. این باقیمانده‌های سیلیکاتی، مواد اصلی تشکیل‌دهنده کانی‌های سطح زمین هستند. این فرآیند نشان می‌دهد که چگونه فرسایش سنگ‌ها، ترکیب کانی‌شناسی سطح زمین را تغییر می‌دهد.
تغییرات کانی‌ها در اثر واکنش با آب
الیوین، پیروکسن‌ها و آمفیبول‌های موجود در سنگ‌های آذرین یا دگرگونی با آب واکنش نشان می‌دهند و اکسیدهای آهن زنگ‌زده، عمدتاً کانی‌های گوتیت و هماتیت را برجای می‌گذارند. این اکسیدها، مواد مهمی در خاک‌ها هستند، اما به عنوان کانی‌های جامد کمتر رایج‌اند. آنها همچنین رنگ‌های قهوه‌ای و قرمز را به سنگ‌های رسوبی اضافه می‌کنند و به تنوع رنگی آنها کمک می‌کنند.
فلدسپات، فراوان‌ترین گروه کانی‌های سیلیکاتی و منبع اصلی آلومینیوم در کانی‌ها، نیز با آب واکنش نشان می‌دهد. آب، سیلیسیم و سایر کاتیون‌ها (یون‌های دارای بار مثبت) را به جز آلومینیوم از فلدسپات جدا می‌کند. به این ترتیب، کانی‌های فلدسپات به آلومینوسیلیکات‌های آبدار تبدیل می‌شوند که همان کانی‌های رسی هستند.
شگفتی‌های کانی‌های رسی
شاید در نگاه اول، کانی‌های رسی چندان جذاب به نظر نرسند، اما حیات روی زمین به آنها وابسته است. در مقیاس میکروسکوپی، رس‌ها ذرات بسیار ریزی هستند، شبیه به میکا، اما بی‌نهایت کوچک‌تر.
در سطح مولکولی، ساختار رس‌ها مانند یک ساندویچ است که از ورقه‌های چهاروجهی سیلیس (SiO4) و ورقه‌های هیدروکسید منیزیم یا آلومینیوم (Mg(OH)2 و Al(OH)3) تشکیل شده است. برخی از رس‌ها یک ساندویچ سه لایه کامل هستند، یعنی یک لایه Mg/Al بین دو لایه سیلیس، در حالی که برخی دیگر ساندویچ‌های دولایه باز هستند. این ساختار لایه‌ای منحصر به فرد، کلید ویژگی‌های خاص کانی‌های رسی است.
نقش حیاتی رس‌ها در شکل‌گیری حیات
آنچه رس‌ها را برای حیات بسیار ارزشمند می‌کند، اندازه ذرات بسیار کوچک و ساختار باز آنها است که سطح بسیار بزرگی را فراهم می‌کند. این سطح بزرگ، به رس‌ها امکان می‌دهد تا به راحتی کاتیون‌های جایگزین را برای اتم‌های Si، Al و Mg خود بپذیرند. اکسیژن و هیدروژن نیز به وفور در دسترس هستند. از دیدگاه سلول‌های زنده، کانی‌های رسی مانند کارگاه‌های ماشین‌سازی هستند که مملو از ابزار و اتصالات برق هستند. در واقع، حتی اجزای سازنده حیات نیز توسط محیط پرانرژی و کاتالیزوری رس‌ها تقویت می‌شوند. کانی‌های رسی نقشی حیاتی در فرآیندهای بیولوژیکی و تکامل حیات داشته‌اند.
شکل‌گیری سنگ‌های آواری
باز می‌گردیم به رسوبات. با توجه به اینکه بیشتر کانی‌های موجود در سطح زمین از کوارتز، اکسیدهای آهن و کانی‌های رسی تشکیل شده‌اند، می‌توان گفت که ما مواد اولیه گل و لای را در اختیار داریم. گل و لای، نام زمین‌شناسی رسوبی است که مخلوطی از ذرات با اندازه‌های مختلف، از اندازه شن (قابل مشاهده) تا اندازه رس (غیرقابل مشاهده) است. رودخانه‌های جهان به طور پیوسته گل و لای را به دریا، دریاچه‌های بزرگ و حوضه‌های داخلی منتقل می‌کنند.
در همین مکان‌ها است که سنگ‌های رسوبی آواری متولد می‌شوند: سنگ ماسه، سنگ گل و شیل با تمام تنوع خود. این سنگ‌ها، داستان فرسایش، انتقال و رسوب‌گذاری مواد معدنی را در طول زمان زمین‌شناسی روایت می‌کنند. به عبارت دیگر، سنگ‌های آواری، بایگانی طبیعی از گذشته زمین هستند.
ترکیب و ساختار سنگ‌های آواری، اطلاعات ارزشمندی در مورد محیط رسوب‌گذاری، منشاء رسوبات و فرآیندهای زمین‌شناسی حاکم بر منطقه ارائه می‌دهد. مطالعه محیط‌های رسوبی به ما کمک می‌کند تا تاریخ زمین و تغییرات آب و هوایی را بهتر درک کنیم.
رسوبات شیمیایی
هنگامی که کوه‌ها فرومی‌ریزند، بخش زیادی از محتوای معدنی آنها حل می‌شود. این مواد، جدا از چرخه رسی، از راه‌های دیگری وارد چرخه سنگ می‌شوند و از محلول، به شکل کانی‌های سطحی دیگر رسوب می‌کنند.
سرنوشت کلسیم و دیگر عناصر حل شده
کلسیم، کاتیون مهمی در کانی‌های سنگ‌های آذرین است، اما نقش کمی در چرخه رسی دارد. در عوض، کلسیم در آب باقی می‌ماند و با یون کربنات (CO3) ترکیب می‌شود. هنگامی که غلظت آن در آب دریا به اندازه کافی بالا می‌رود، کربنات کلسیم به صورت کلسیت از محلول خارج می‌شود. موجودات زنده می‌توانند آن را استخراج کنند تا پوسته‌های کلسیتی خود را بسازند، که این پوسته‌ها نیز به رسوب تبدیل می‌شوند. این نشان می‌دهد که چگونه کلسیم کربنات هم در فرآیندهای غیرزیستی و هم زیستی تشکیل می‌شود.
در مناطقی که گوگرد فراوان است، کلسیم با آن ترکیب شده و کانی ژیپس را تشکیل می‌دهد. در محیط‌های دیگر، گوگرد آهن حل شده را جذب کرده و به صورت پیریت رسوب می‌کند.
همچنین سدیم نیز از تجزیه کانی‌های سیلیکاتی باقی می‌ماند. سدیم در دریا باقی می‌ماند تا زمانی که شرایط، آب نمک را به غلظت بالایی برساند. در این شرایط، سدیم به کلرید متصل شده و نمک جامد یا هالیت را تولید می‌کند.
و اسید سیلیسیک حل شده چه می‌شود؟ آن نیز توسط موجودات زنده استخراج می‌شود تا اسکلت‌های سیلیسی میکروسکوپی خود را بسازند. این اسکلت‌ها بر روی کف دریا فرو می‌ریزند و به تدریج به چرت تبدیل می‌شوند. بنابراین، هر قسمت از کوه‌ها، مکان جدیدی را در زمین پیدا می‌کند و چرخه سنگ به طور مداوم ادامه پیدا می‌کند.
کانی‌های سطح زمین: سفری از کوه‌ها تا سنگ‌های رسوبی (راهنمای جامع) — https://rayeshmand.ir/article/minerals-of-the-earth39s-surface