حشرات اجتماعی، از جمله تمام مورچه‌ها و موریانه‌ها، و برخی از زنبورها و زنبورهای بی‌عسل، بخش قابل توجهی از زیست‌توده حشرات جهان را تشکیل می‌دهند. بر اساس گفته‌های ای. او. ویلسون، این حشرات حدود 75 درصد از کل زیست‌توده حشرات را به خود اختصاص داده‌اند. تصور کنید، یک کلونی زنبورهای اجتماعی می‌تواند ده‌ها هزار عضو داشته باشد، و در طرف دیگر، صدها میلیون مورچه می‌توانند در یک ابرکلونی از لانه‌های به‌هم‌پیوسته زندگی کنند. این اعداد و ارقام به خوبی نشان می‌دهند که حشرات اجتماعی چگونه در اکوسیستم نقش مهمی ایفا می‌کنند.
اما سوالی که مطرح می‌شود این است: چه چیزی باعث می‌شود این حشرات اجتماعی این‌گونه رفتار کنند؟ عوامل متعددی در این رفتار دخیل هستند و نظریه‌های مختلفی در این زمینه وجود دارد. همچنین، درجات مختلفی از رفتار اجتماعی در بین حشرات مشاهده می‌شود.
در ادامه به بررسی دقیق‌تر ویژگی‌ها و مزایای زندگی اجتماعی در حشرات، از جمله مورچه‌ها، موریانه‌ها و زنبورها می‌پردازیم.
مزایای زندگی اجتماعی در حشرات
چرا برخی حشرات به این سمت تکامل یافته‌اند که در کلونی‌های بزرگ و همکارانه زندگی کنند؟ پاسخ ساده است: "اتحاد، قدرت است." حشرات اجتماعی مزایای متعددی نسبت به خویشاوندان منزوی خود کسب می‌کنند. این موجودات با همکاری یکدیگر به جستجوی غذا و سایر منابع می‌پردازند و یافته‌های خود را به دیگر اعضای کلونی اطلاع می‌دهند. به این ترتیب، یک کلونی قادر است به طور موثرتری منابع را مدیریت کند و در مواقع نیاز، از آنها دفاع کند.
یکی از مهم‌ترین مزایای زندگی اجتماعی، توانایی رقابت با سایر حشرات و حتی حیوانات بزرگتر برای کسب قلمرو و غذا است. حشرات اجتماعی می‌توانند به سرعت پناهگاه بسازند و در صورت نیاز آن را گسترش دهند. تقسیم وظایف در بین اعضای کلونی به گونه‌ای انجام می‌شود که تمام کارها به سرعت و به نحو احسن به پایان برسد. به عنوان مثال، در یک کلونی مورچه‌ها، برخی از افراد مسئول جمع‌آوری غذا هستند، در حالی که دیگران به ساخت و نگهداری لانه می‌پردازند و دسته‌ای دیگر از نوزادان مراقبت می‌کنند. این تقسیم کار تخصصی، کارایی کلونی را به طور چشمگیری افزایش می‌دهد.
به طور خلاصه، زندگی اجتماعی در حشرات مزایای زیر را به همراه دارد:
- یافتن آسان‌تر غذا و منابع: همکاری در جستجو و اطلاع‌رسانی.
- دفاع قوی‌تر در برابر حملات: دفاع گروهی از لانه و منابع.
- رقابت موثرتر: پیروزی در رقابت با سایر گونه‌ها برای قلمرو و غذا.
- ساخت سریع‌تر پناهگاه: همکاری در ساخت و گسترش لانه.
- تقسیم کار تخصصی: انجام بهینه‌تر وظایف و افزایش کارایی.
ویژگی‌های حشرات اجتماعی
وقتی صحبت از حشرات می‌کنیم، "اجتماعی" بودن به چه معناست؟ بسیاری از حشرات رفتارهای اجتماعی از خود نشان می‌دهند، مثلاً گاهی اوقات به تعداد زیاد جمع می‌شوند. اما صرفاً جمع شدن به این معنی نیست که یک حشره واقعاً اجتماعی است.
حشره‌شناسان، حشرات اجتماعی واقعی را "یوسوشیال" (Eusocial) می‌نامند. به طور خلاصه، حشرات یوسوشیال باید هر سه ویژگی زیر را داشته باشند:
- همپوشانی نسل‌ها: وجود نسل‌های مختلف (والدین و فرزندان) به طور همزمان در کلونی.
- مراقبت مشترک از نوزادان: همکاری اعضای کلونی در پرورش و نگهداری از نوزادان.
- وجود طبقه کارگر عقیم: وجود افرادی در کلونی که قادر به تولیدمثل نیستند و تمام وقت خود را صرف انجام وظایف کلونی می‌کنند.
به عنوان مثال، به موریانه‌ها فکر کنید. تمام موریانه‌ها حشرات یوسوشیال هستند. در یک کلونی موریانه، شما می‌توانید افراد را در مراحل مختلف چرخه زندگی موریانه پیدا کنید. نسل‌های موریانه‌ها با هم همپوشانی دارند و همواره موریانه‌های بالغ جدیدی آماده پذیرش مسئولیت مراقبت از کلونی هستند. تمام اعضای کلونی به صورت مشترک از نوزادان مراقبت می‌کنند.
کلونی‌های موریانه به سه طبقه تقسیم می‌شوند:
- طبقه تولیدمثل: شامل ملکه و پادشاه است که وظیفه تولیدمثل و افزایش جمعیت کلونی را بر عهده دارند.
- طبقه سرباز: شامل موریانه‌های نر و ماده‌ای است که به طور ویژه برای دفاع از کلونی سازگار شده‌اند. سربازها بزرگتر از سایر موریانه‌ها هستند و عقیم می‌باشند.
- طبقه کارگر: شامل موریانه‌های نابالغ نر و ماده است که تمام کارهای کلونی را انجام می‌دهند: تغذیه، تمیز کردن، ساخت و ساز و مراقبت از نوزادان.
در مقابل، حشرات انفرادی هیچ یک از این رفتارهای اجتماعی را نشان نمی‌دهند و به تنهایی زندگی می‌کنند.
طیف رفتارهای اجتماعی در حشرات
همانطور که احتمالاً متوجه شده‌اید، بسیاری از حشرات دقیقاً در هیچ یک از دو دسته "انفرادی" یا "یوسوشیال" قرار نمی‌گیرند. در واقع، حشرات در طیفی از رفتارهای اجتماعی قرار دارند که درجات مختلفی بین زندگی انفرادی و زندگی یوسوشیال را شامل می‌شود. این تنوع رفتاری نشان می‌دهد که اجتماعی بودن یک مفهوم مطلق نیست، بلکه یک پیوستار است.
حشرات نیمه‌اجتماعی
حشرات نیمه‌اجتماعی، یک پله بالاتر از حشرات انفرادی قرار می‌گیرند. این حشرات مراقبت محدودی از فرزندان خود به عمل می‌آورند. این مراقبت ممکن است شامل پناه دادن یا محافظت از تخم‌ها، یا حتی ماندن در کنار پوره ها یا لاروهای جوان برای مدتی باشد. به عبارت دیگر، حشرات نیمه اجتماعی، تعهدات والدینی محدودتری نسبت به حشرات کاملاً اجتماعی دارند.
اکثر حشرات نیمه‌اجتماعی از لانه برای پناه دادن به فرزندان خود استفاده نمی‌کنند، هرچند استثناهایی نیز در این زمینه وجود دارد. ساس‌های آبی غول‌پیکر نمونه‌ای از حشرات نیمه‌اجتماعی هستند. در این گونه، ماده تخم‌های خود را روی پشت نر قرار می‌دهد و نر مسئول محافظت و مراقبت از فرزندان تا زمان خروج از تخم است. این رفتار نشان می‌دهد که مراقبت والدینی همیشه به معنای ساختن لانه و تغذیه فرزندان نیست، بلکه می‌تواند شامل محافظت فیزیکی از آنها نیز باشد.
حشرات اشتراکی
حشرات اشتراکی، لانه‌ای مشترک را با سایر افراد هم‌نسل خود به اشتراک می‌گذارند. این رفتار اجتماعی ممکن است تنها در یک مرحله خاص از چرخه زندگی، مانند مرحله لاروی برخی از پروانه‌ها، بروز کند. حشرات اشتراکی از روش‌های ارتباطی پیچیده‌ای استفاده می‌کنند و از زندگی در کنار یکدیگر مزایایی کسب می‌کنند. زندگی اشتراکی می‌تواند به آنها در اجتناب از شکار، کمک به تنظیم دمای بدن (ترمو رگولاسیون) یا یافتن و استفاده کارآمدتر از منابع کمک کند.
با این حال، حشرات اشتراکی هرگز در مراقبت از فرزندان با یکدیگر مشارکت نمی‌کنند. به عنوان مثال، کرم‌های ابریشم چادرنشین شرقی، چادر ابریشمی مشترکی می‌سازند که در آن همگی پناه می‌گیرند. آنها اطلاعات مربوط به منابع غذایی را با ایجاد مسیرهای شیمیایی به اشتراک می‌گذارند و به این ترتیب، خواهر و برادرهایشان می‌توانند با دنبال کردن بو، به محل غذا برسند. این مثال به خوبی نشان می‌دهد که همکاری و ارتباطات پیچیده می‌توانند بدون مراقبت والدینی نیز در بین حشرات وجود داشته باشند.
حشرات شبه‌اجتماعی
حشرات شبه‌اجتماعی، شکل پیشرفته‌تری از رفتار اجتماعی را نشان می‌دهند. وجه تمایز آنها با حشرات اشتراکی، همکاری در مراقبت از فرزندان است. این حشرات نیز مانند حشرات اشتراکی، لانه‌ای مشترک را بین یک نسل به اشتراک می‌گذارند، اما علاوه بر آن، در مراقبت از نوزادان نیز با یکدیگر همکاری می‌کنند.
برخی از زنبورهای باغی به صورت گروه‌های شبه‌اجتماعی عمل می‌کنند. در این گروه‌ها، چندین زنبور ماده لانه‌ای مشترک را به اشتراک می‌گذارند و به طور مشترک از نوزادان مراقبت می‌کنند. با این حال، نکته قابل توجه این است که اگرچه تمام زنبورها در مراقبت از نوزادان سهیم هستند، اما همه آنها در سلول‌های لانه تخم‌گذاری نمی‌کنند. این بدان معناست که در گروه‌های شبه‌اجتماعی، تقسیم کار تا حدی وجود دارد، اما لزوماً تمام افراد فرصت تولیدمثل را ندارند.
حشرات نیمه‌اجتماعی
حشرات نیمه‌اجتماعی نیز وظایف مربوط به پرورش فرزندان را در لانه‌ای مشترک با سایر افراد هم‌نسل خود تقسیم می‌کنند. درست مانند حشرات اجتماعی واقعی، برخی از اعضای گروه، کارگران غیرتولیدمثلی هستند.
با این حال، تفاوت اصلی اینجاست که این نسل از حشرات نیمه‌اجتماعی، پیش از ظهور نسل بعد، لانه خود را ترک می‌کنند. حشرات بالغ جدید پراکنده می‌شوند و لانه‌های جدیدی برای فرزندان خود می‌سازند. به عنوان مثال، زنبورهای کاغذی در فصل بهار رفتاری نیمه‌اجتماعی از خود نشان می‌دهند. کارگران غیرتولیدمثلی به گسترش لانه و مراقبت از نوزادان در یک کلونی جدید کمک می‌کنند. اما پس از بالغ شدن نسل جدید، کلونی اولیه متلاشی شده و زنبورها برای ایجاد کلونی‌های جدید پراکنده می‌شوند.
حشرات یوسوشیال ابتدایی
تنها تفاوت بین حشرات یوسوشیال و حشرات یوسوشیال ابتدایی، در طبقه کارگر عقیم است. در حشرات یوسوشیال ابتدایی، کارگران از نظر ظاهری شبیه به ملکه‌ها هستند و تفاوت‌های ریخت‌شناختی کمی بین طبقات مختلف وجود دارد یا اصلاً وجود ندارد. به عبارت دیگر، در این نوع از حشرات اجتماعی، تشخیص کارگران از ملکه‌ها دشوار است.
برخی از زنبورهای عرق‌دوست (Sweat bees) از جمله حشرات یوسوشیال ابتدایی هستند. زنبورهای عرق‌دوست کلونی‌های کوچکی تشکیل می‌دهند که در آنها تفاوت ظاهری بین کارگران و ملکه بسیار ناچیز است.
به عنوان مثال، زنبورهای بامبل نیز به عنوان حشرات یوسوشیال ابتدایی در نظر گرفته می‌شوند، اگرچه آنها یک مثال غیرمعمول هستند، زیرا ملکه کمی بزرگتر از کارگران خود است و بنابراین می‌توان آن را تشخیص داد. این تفاوت جزئی در اندازه، استثنایی در الگوی کلی عدم تمایز ظاهری بین کارگران و ملکه‌ها در حشرات یوسوشیال ابتدایی محسوب می‌شود.
جدول سلسله مراتب رفتارهای اجتماعی در حشرات
جدول زیر سلسله مراتب رفتارهای اجتماعی در حشرات را به تصویر می‌کشد. این جدول از پایین‌ترین درجه اجتماعی بودن (حشرات انفرادی) در پایین، تا بالاترین درجه اجتماعی بودن (حشرات یوسوشیال) در بالا مرتب شده است.
دنیای شگفت‌انگیز حشرات اجتماعی: از مورچه‌ها و موریانه‌ها تا زنبورها — https://rayeshmand.ir/article/what-are-social-insects