ازبکستان کشوری است با قدمتی دیرینه در قلب آسیا. با وجود اینکه از نظر اسمی یک جمهوری محسوب میشود، انتخابات در این کشور به ندرت برگزار شده و اغلب با تقلب همراه است. اسلام کریماف از سال 1990، یعنی قبل از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، قدرت را در دست داشته است. نخست وزیر فعلی، شوکت میرضیایف، از قدرت واقعی برخوردار نیست.
اطلاعات کلیدی درباره ازبکستان
- نام رسمی: جمهوری ازبکستان
- پایتخت: تاشکند (Toshkent)
- جمعیت (2018): 30,023,709 نفر
- زبان رسمی: ازبکی
- واحد پول: سوم ازبکستان (UZS)
- نوع حکومت: جمهوری ریاستی
- آب و هوا: عمدتاً بیابانی با عرضهای میانه، تابستانهای طولانی و گرم، زمستانهای معتدل؛ مراتع نیمهخشک در شرق
- مساحت کل: 447,400 کیلومتر مربع (172,741 مایل مربع)
- بالاترین نقطه: قله آدلونگا توغی با ارتفاع 4,301 متر (14,111.5 فوت)
- پایینترین نقطه: دریاچه ساریقامیش با ارتفاع 12 متر (39 فوت)
زبان در ازبکستان
زبان رسمی ازبکستان، ازبکی است که یک زبان ترکیتبار به شمار میرود. این زبان ارتباط نزدیکی با سایر زبانهای آسیای مرکزی از جمله ترکمنی، قزاقی و اوی��وری (که در غرب چین صحبت میشود) دارد.
نکته جالب توجه در مورد زبان ازبکی، تغییر خط آن در طول تاریخ است. تا قبل از سال 1922، این زبان با الفبای لاتین نوشته میشد، اما با دستور ژوزف استالین، تمام زبانهای آسیای مرکزی مجبور به استفاده از الفبای سیریلیک شدند. پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در سال 1991، الفبای لاتین مجدداً به عنوان خط رسمی ازبکی اعلام شد. با این وجود، هنوز هم بسیاری از مردم از الفبای سیریلیک استفاده میکنند و مهلت نهایی برای تغییر کامل به الفبای لاتین بارها به تعویق افتاده است.
جمعیت ازبکستان: تنوع قومی در قلب آسیا
ازبکستان با جمعیتی بالغ بر 30.2 میلیون نفر، پرجمعیتترین کشور در آسیای مرکزی به شمار میرود.
اکثریت جمعیت این کشور (حدود 80%) را ازبکها تشکیل میدهند. ازبکها یک قوم ترکتبار هستند و ارتباط نزدیکی با ترکمنها و قزاقهای همسایه دارند.
علاوه بر ازبکها، گروههای قومی دیگری نیز در این کشور زندگی میکنند که از جمله آنها میتوان به روسها (5.5%)، تاجیکها (5%)، قزاقها (3%)، قرهقالپاقها (2.5%) و تاتارها (1.5%) اشاره کرد. این تنوع قومی، ازبکستان را به کشوری با فرهنگ غنی و متنوع تبدیل کرده است.
دین در ازبکستان: اکثریت مسلمان، اقلیتهای مذهبی
دین نقش مهمی در زندگی مردم ازبکستان ایفا میکند. اکثریت قریب به اتفاق شهروندان این کشور (88%) مسلمان سنی هستند.
علاوه بر مسلمانان، حدود 9% از جمعیت ازبکستان را مسیحیان ارتدوکس تشکیل میدهند که عمدتاً پیرو کلیسای ارتدوکس روسی هستند. همچنین، اقلیتهای کوچکی از بوداییان و یهودیان نیز در این کشور زندگی میکنند.
جغرافیای ازبکستان: سرزمین بیابانها و رودخانهها
ازبکستان با مساحتی حدود 447,400 کیلومتر مربع (172,700 مایل مربع) در قلب آسیای مرکزی واقع شده است. این کشور از شمال و غرب با قزاقستان، از شمال با دریاچه آرال، از جنوب و شرق با تاجیکستان و قرقیزستان، و از جنوب با ترکمنستان و افغانستان همسایه است.
ازبکستان از وجود دو رودخانه بزرگ آمودریا (Oxus) و سیردریا بهرهمند است که نقش حیاتی در کشاورزی و تامین آب این کشور ایفا میکنند. با این حال، حدود 40% از مساحت ازبکستان را بیابان قزلقوم تشکیل میدهد، که منطقهای وسیع و تقریباً غیرقابل سکونت است. تنها 10% از زمینهای این کشور قابل کشت هستند که در درههای حاصلخیز رودخانهها متمرکز شدهاند.
بلندترین نقطه ازبکستان، قله آدلونگا توغی در رشتهکوههای تیانشان است که ارتفاع آن به 4,301 متر (14,111 فوت) میرسد.
آب و هوای ازبکستان: تابستانهای سوزان و زمستانهای سرد
ازبکستا�� دارای آب و هوای بیابانی است، با تابستانهایی بسیار گرم و خشک و زمستانهایی سرد و نسبتاً مرطوب.
بالاترین دمای ثبت شده در ازبکستان 49 درجه سانتیگراد (120 درجه فارنهایت) و پایینترین دما -35 درجه سانتیگراد (-31 درجه فارنهایت) بوده است. به دلیل این شرایط دمایی شدید، تقریباً 40% از کشور غیرقابل سکونت است. 48% دیگر نیز تنها برای چرای گوسفند، بز و شتر مناسب است.
اقتصاد ازبکستان: تکیه بر مواد خام و چالشهای پیش رو
اقتصاد ازبکستان عمدتاً بر پایه صادرات مواد خام استوار است. این کشور یکی از تولیدکنندگان بزرگ پنبه در جهان است و همچنین مقادیر قابل توجهی طلا، اورانیوم و گاز طبیعی صادر میکند.
حدود 44% از نیروی کار ازبکستان در بخش کشاورزی مشغول به کار هستند، در حالی که 30% دیگر در بخش صنعت (به ویژه صنایع استخراجی) فعالیت میکنند. مابقی (36%) نیز در بخش خدمات مشغول هستند.
با این وجود، حدود 25% از جمعیت ازبکستان زیر خط فقر زندگی میکنند. درآمد سرانه سالانه تخمینی حدود 1950 دلار آمری��ا است، اما به دست آوردن آمار دقیق دشوار است، زیرا دولت ازبکستان اغلب گزارشهای مربوط به درآمد را دستکاری میکند.
محیط زیست در ازبکستان: فاجعه دریاچه آرال
بارزترین فاجعه ناشی از سوء مدیریت زیست محیطی دوران شوروی، خشک شدن دریاچه آرال در مرز شمالی ازبکستان است.
مقادیر عظیمی از آب رودخانههای آمودریا و سیردریا، که منابع اصلی دریاچه آرال بودند، برای آبیاری محصولات پرمصرفی مانند پنبه منحرف شدند. در نتیجه، از سال 1960، دریاچه آرال بیش از نیمی از سطح و یک سوم از حجم خود را از دست داده است.
خاک بستر دریاچه مملو از مواد شیمیایی کشاورزی، فلزات سنگین ناشی از صنایع، باکتریها و حتی مواد رادیواکتیو ناشی از تاسیسات هستهای قزاقستان است. با خشک شدن دریاچه، بادهای شدید این خاک آلوده را در سراسر منطقه پراکنده میکنند، که این موضوع تهدیدی جدی برای سلامتی و محیط زیست به شمار میرود.
تاریخ ازبکستان: از دوران باستان تا استقلال
شواهد ژنتیکی نشان میدهند که آسیای مرکزی ممکن است پس از خروج انسانهای مدرن از آفریقا در حدود 100,000 سال پیش، مرکز پراکندگی آنها بوده باشد. صرف نظر از صحت این موضوع، تاریخ حضور انسان در این منطقه حداقل به 6000 سال پیش باز میگردد. ابزار و آثار باستانی مربوط به عصر حجر در سراسر ازبکستان، در نزدیکی تاشکند، بخارا، سمرقند و در دره فرغانه کشف شدهاند.
نخستین تمدنهای شناخته شده در این منطقه، سغد، باختر و خوارزم بودند. امپراتوری سغد در سال 327 قبل از میلاد توسط اسکندر مقدونی فتح شد، که آن را با پادشاهی باختر که قبلاً تصرف کرده بود، متحد کرد. این بخش وسیعی از ازبکستان امروزی، در حدود سال 150 قبل از میلاد توسط کوچنشینان سکایی و یوئهژی مورد تاخت و تاز قرار گرفت. این قبایل کوچنشین به سلطه هلنیستی در آسیای مرکزی پایان دادند.
در قرن هشتم میلادی، آسیای مرکزی توسط اعراب فتح شد، که اسلام را به این منطقه آوردند. سلسله ایرانی سامانیان حدود 100 سال بعد این منطقه را تصرف کرد، اما پس از حدود 40 سال حکومت، توسط خانات ترکتبار قراخانیان بیرون رانده شد.
در سال 1220، چنگیز خان و انبوه مغول او به آسیای مرکزی حمله کردند، تمام منطقه را فتح کردند و شهرهای بزرگ را ویران کردند. مغولها به نوبه خود در سال 1363 توسط تیمور، که در اروپا به عنوان تیمور لنگ شناخته میشود، بیرون رانده شدند. تیمور پایتخت خود را در سمرقند بنا کرد و شهر را با آثار هنری و معماری از هنرمندان تمام سرزمینهایی که فتح کرده بود، آراست. یکی از نوادگان او، بابر، هند را فتح کرد و امپراتوری مغول را در آنجا در سال 1526 تأسیس کرد. با این حال، امپراتوری تیموری اصلی در سال 1506 سقوط کرده بود.
پس از سقوط تیموریان، آسیای مرکزی به دولتشهرهایی تحت حکومت حاکمان مسلمان معروف به "خان" تقسیم شد. در ازبکستان امروزی، قدرتمندترین آنها خانات خیوه، خانات بخارا و خانات خوقند بودند. خانها حدود 400 سال بر آسیای مرکزی حکومت کردند تا اینکه یکی پس از دیگری بین سالهای 1850 و 1920 توسط روسها سقوط کردند.
روسها تاشکند را در سال 1865 اشغال کردند و تا سال 1920 بر کل آسیای مرکزی حکومت کردند. در سراسر آسیای مرکزی، ارتش سرخ تا سال 1924 مشغول سرکوب قیامها بود. سپس، استالین "ترکستان شوروی" را تقسیم کرد و مرزهای جمهوری سوسیالیستی شوروی ازبکستان و سایر "-ستانها" را ایجاد کرد. در دوران شوروی، جمهوریهای آسیای مرکزی عمدتاً برای کشت پنبه و آزمایش دستگاههای هستهای مفید بودند. مسکو سرمایهگذاری زیادی در توسعه آنها نکرد.
ازبکستان در 31 اوت 1991 استقلال خود را از اتحاد جماهیر شوروی اعلام کرد. اسلام کریماف، نخست وزیر دوران شوروی، رئیس جمهور ازبکستان شد.
این مقاله در سایت علمی
رایشمند منتشر شده است. خوشحال میشویم اگر
دیدگاه و نظر خود را درباره این موضوع با ما و دیگر خوانندگان در میان بگذارید.